کتاب قسط و قرب

کتاب قسط و قرب (جستاری در توحید و توحد قائمین به قسط) نوشته محسن قنبریان، از نسبت میان عدالت‌خواهی، سلوک معنوی و فهم توحید سخن می‌گوید و می‌کوشد نشان دهد که جداکردن خودسازی از اقامه‌ی قسط، هم به معنویت آسیب می‌زند و هم به عدالت. نویسنده با تکیه‌ بر آیات قرآن، سخنان آیت‌الله شاه‌آبادی، امام خمینی و نمونه‌هایی از زندگی پیامبران و امامان، مسیری را ترسیم می‌کند که در آن مبارزه با فساد و طلب قرب الهی از هم جدا نیستند. نشر معارف آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قسط و قرب

کتاب قسط و قرب نوشته‌ی محسن قنبریان بر یک پرسش محوری بنا شده است: آیا می‌توان از سلوک معنوی سخن گفت اما نسبت به ظلم، فساد و بی‌عدالتی بی‌تفاوت ماند؟ نویسنده این جدایی را مسئله‌دار می‌داند و بحث را بر پایه‌ی آیات قرآن پیش می‌برد؛ به‌ویژه آیاتی که از اقامه‌ی قسط و تزکیه سخن می‌گویند. در این نگاه، عدالت اجتماعی هدفی فرعی و کم‌اهمیت نیست، بلکه در مسیر رسیدن به قرب الهی جایگاهی تعیین‌کننده دارد. متن می‌کوشد نشان دهد که بی‌اعتنایی به قسط، حتی در ساحت فردی و معنوی هم بی‌پیامد نمی‌ماند و سالک را از مراتب بالاتر بازمی‌دارد.

کتاب در ادامه، این ایده را با شرحی مفصل از ماجرای موسی و خضر بسط می‌دهد. نویسنده این روایت قرآنی را فقط یک قصه‌ی تفسیری نمی‌بیند، بلکه آن را الگویی برای فهم نسبت میان تربیت معنوی و ورود به متن حوادث اجتماعی می‌گیرد. از این زاویه، خضر کسی است که موسی را نه به انزوا، بلکه به دل رخدادهای دشوار می‌برد تا تأویل حوادث را بیاموزد. همین خط فکری بعدتر به بحث از امیرالمؤمنین، نهج‌البلاغه، جنگ‌های جمل و صفین، صلح امام حسن و نسبت این رخدادها با تأویل آیات قرآن می‌رسد. در این بخش‌ها، کتاب از تاریخ صرف فاصله می‌گیرد و بیشتر در پی آن است که نشان دهد چگونه بعضی وقایع، میدان آشکارشدن حقیقت‌های عمیق‌تر دینی می‌شوند.

کتاب قسط و قرب همچنین به تفاوت میان توحید و توحد می‌پردازد و از این راه، بحث عدالت را به ساحت عرفانی می‌کشاند. محسن قنبریان با استناد به دعاهایی مانند افتتاح و ندبه، تصویری از خداوند ارائه می‌کند که در آن رفع استضعاف، درهم‌ شکستن استکبار و برپاداشتن حق، بخشی از فهم توحیدی است. به‌ همین‌ دلیل، فضای اثر فقط تفسیری یا تاریخی نیست؛ بلکه آمیزه‌ای از درسگفتار دینی، تأمل عرفانی، تحلیل اجتماعی و بازخوانی مفاهیم قرآنی است.

خلاصه کتاب قسط و قرب

کتاب قسط و قرب از این ایده آغاز می‌کند که اقامه‌ی قسط و تزکیه‌ی نفس دو مسیر جدا از هم نیستند. محسن قنبریان با رجوع به قرآن، روایت موسی و خضر، سخنان آیت‌الله شاه‌آبادی و دیدگاه‌های امام خمینی، توضیح می‌دهد که سالک ربانی نمی‌تواند از جامعه و ستم‌های آن کناره بگیرد. در این چارچوب، عدالت‌خواهی فقط یک وظیفه‌ی اجتماعی نیست، بلکه نشانه‌ای از درک محضر حق و مقدمه‌ای برای قرب الهی است. 

کتاب سپس با بررسی نمونه‌هایی از تاریخ انبیا و امامان، به‌ویژه امیرالمؤمنین، نشان می‌دهد که فهم تأویل حوادث و حضور در متن درگیری‌های حق و باطل، بخشی از سلوک دینی است.

چرا باید کتاب قسط و قرب را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب قسط و قرب را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت میان عدالت اجتماعی و خودسازی را به‌ صورت مستقیم و استدلالی بررسی می‌کند.
• نویسنده با تکیه‌ بر آیات قرآن، نشان می‌دهد اقامه‌ی قسط در مسیر قرب الهی چه جایگاهی دارد.
• کتاب ماجرای موسی و خضر را از زاویه‌ای توضیح می‌دهد که به فهم حوادث اجتماعی و سیاسی پیوند می‌خورد.
• خواننده با برداشتی فشرده از دیدگاه‌های آیت‌الله شاه‌آبادی و امام خمینی درباره‌ی عدالت آشنا می‌شود.
• این اثر برای فهم پیوند میان توحید، مبارزه با فساد و مسئولیت اجتماعی مواد فکری قابل‌توجهی فراهم می‌کند.
• بخش‌های مربوط به امیرالمؤمنین، جمل و صفین نشان می‌دهد نویسنده تاریخ دینی را چگونه به مسئله‌ی امروز پیوند می‌زند.

خواندن کتاب قسط و قرب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب قسط و قرب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند نسبت میان معنویت و عدالت‌خواهی را دقیق‌تر بفهمند.
• علاقه‌مندان به مباحث قرآنی که به تفسیر ماجرای موسی و خضر توجه دارند.
• کسانی که درباره‌ی جایگاه اجتماعی سلوک دینی و مبارزه با فساد سؤال دارند.
• مخاطبانی که به اندیشه‌های آیت‌الله شاه‌آبادی و امام خمینی در باب عدالت علاقه‌مندند.
• خوانندگانی که از بحث‌های پیوندخورده با نهج‌البلاغه، تاریخ صدر اسلام و مفاهیم توحیدی استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب قسط و قرب

«به نص قرآنی (آیه ۲۵ حدید) یکی از اهداف انبیاء اقامهٔ قسط، توسط مردم است و هدف دیگر آن‌ها، ازجمله نبی مکرم اسلام، تزکیهٔ نفس می‌باشد (۲ جمعه). این دو هدف نه در عرض هم، بلکه در طول هم هستند. رسیدن به نهایات تزکیه؛ یعنی رضا و قرب حق‌تعالی، هدف اصلی است که از اهداف میانی؛ مثل عدالت اجتماعی می‌گذرد. این فرق اساسی انبیاء با برخی عارفان و مرتاضان است که به‌جای تشکیل یک حلقهٔ سلوکی از بین چند مستعد، زمینهٔ سلوک عمومی جامعه را فراهم می‌کنند، ولو برخی مستعدین را به درجات سلمان و مقدادها برسانند.

نکتهٔ حائز اهمیت اینجاست که قسط و عدالت اجتماعی وقتی هدف میانی و مقدمه برای تزکیه می‌شود، اصالتش زایل نمی‌شود. شهید مطهری به‌خوبی این را تبیین می‌کند که مقدمات دو گونه‌اند: برخی با رسیدن به ذی‌المقدمهٔ دیگر زایل می‌شوند؛ مثل سنگی که برای رد شدن از رودخانه می‌گذاریم؛ اما برخی مقدمات در ضمن ذی‌المقدمه موجودند؛ مثل الفبا برای سواد تا مقطع دکتری که اگر زایل شود دکتری فرومی‌ریزد. عدالت اجتماعی هم زمینهٔ رشد معنوی عمومی را فراهم می‌کند، و هم بی‌اعتنایی به آن سالک را از مقامات بالاتر باز می‌دارد!»