کتاب کشف حجاب

کتاب کشف حجاب نوشته‌ی فاطمه حیدریان به بررسی ریشه‌ها، روند اجرا و پیامدهای سیاست کشف حجاب در دوره‌ی رضاشاه می‌پردازد. انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی آن را منتشر کرده است و این اثر در مجموعه‌ی «دانستنی‌های انقلاب اسلامی برای جوانان» جای دارد. نویسنده با تکیه بر اسناد تاریخی، گزارش‌ها و روایت‌های معاصر آن دوره، ماجرای کشف حجاب را در پیوند با سیاست‌های داخلی و رقابت‌های بین‌المللی توضیح داده است. تمرکز اصلی کتاب بر زمینه‌های فکری و سیاسی این تصمیم، نقش دربار، روشنفکران، مطبوعات و واکنش روحانیون و مردم است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کشف حجاب

کتاب کشف حجاب اثری از فاطمه حیدریان است که در قالبی مستند و تحلیلی، ماجرای کشف حجاب در دوره‌ی پهلوی اول را از مرحله‌ی شکل‌گیری اندیشه تا اجرای خشن آن در شهرها و روستاهای ایران دنبال کرده است. نویسنده در مقدمه، هدف مرکز اسناد انقلاب اسلامی را ساده‌نویسیِ تاریخ برای نسل جوان و در عین حال حفظ استناد تاریخی توضیح داده و سپس به‌تدریج وارد روایت حوادث می‌شود. کتاب کشف حجاب در چند فصل تنظیم شده است: «مسافرتی سرنوشت‌ساز» با سفر رضاشاه به ترکیه آغاز می‌شود و نشان می‌دهد چگونه مشاهده‌ی اصلاحات آتاتورک و حضور زنان بی‌حجاب در کارخانه‌ها و مدارس، ذهن شاه را نسبت به حجاب زنان ایرانی دگرگون کرد. در فصل «زمینه‌های پیدایش اندیشه‌ی کشف حجاب» به عوامل بین‌المللی مانند رقابت انگلستان و شوروی، گسترش سرمایه‌داری غرب، فرهنگ مصرفی و استثمار زنان در کارخانه‌ها و نیز عوامل داخلی مثل روشنفکران فرنگ‌رفته، مدارس خارجی، مطبوعات و دربار پرداخته شده است. در ادامه‌ی کتاب کشف حجاب فصل «شیوه‌های اجرای کشف حجاب» به اقداماتی مانند تشکیل کانون بانوان، اجبار معلمان و دانش‌آموزان دختر به بی‌حجابی، برگزاری جشن‌های مدارس، دستورهای محرمانه به ادارات دولتی، فشار اقتصادی برای خرید لباس‌های جدید و نقش نظمیه در کشیدن چادر از سر زنان در خیابان‌ها می‌پردازد. فصل «فرآیند مخالفت‌های عمومی با کشف حجاب» نیز به واکنش روحانیون و مردم، از تلگراف علمای شیراز تا تحصن مسجد گوهرشاد و سرکوب خونین آن، و فشارهای گسترده بر متنفذان محلی و خانواده‌های مذهبی اختصاص یافته است.

خلاصه کتاب کشف حجاب

کتاب کشف حجاب روندی را روایت کرده است که از یک سفر سیاسی آغاز می‌شود و به تغییری عمیق در زندگی روزمره‌ی زنان ایرانی می‌رسد. نویسنده ابتدا نشان داده است چگونه رضاشاه تحت‌تأثیر الگوی ترکیه و تبلیغ پیشرفت غربی، کشف حجاب را شرط «تمدن» دانست. سپس پیوند این سیاست با منافع قدرت‌های سرمایه‌داری، نیاز آنها به بازار مصرف و نیروی کار ارزان زن و تلاش برای سست‌کردن پیوند مردم با مذهب و روحانیت توضیح داده شده است. در کتاب کشف حجاب، مرحله‌ی بعدی، ورود این اندیشه به ساختار قدرت و تبدیل آن به دستور حکومتی است: از نقش تیمورتاش و درباریان تا فشار بر مدارس، کارمندان دولت و مطبوعات. نویسنده نشان داده است که چگونه واژه‌ی «آزادی زنان» در روزنامه‌ها به ابزاری برای توجیه اجبار حکومتی تبدیل شد و چگونه مقاومت روحانیون، بازاریان و خانواده‌های مذهبی به حوادثی مانند فاجعه‌ی مسجد گوهرشاد انجامید. در پایان، کتاب تصویری از جامعه‌ای ارائه کرده است که میان حفظ سنت‌های دینی و پذیرش الگوی تحمیلی غربی دچار شکاف و رنج عمیق شده است.

چرا باید کتاب کشف حجاب را بخوانیم؟

این کتاب تصویری نزدیک به متن اسناد از یکی از بحث‌برانگیزترین سیاست‌های دوره‌ی پهلوی اول ارائه کرده است. خواننده در کشف حجاب می‌تواند هم منطق حاکمان و حامیان تجدد غربی را ببیند و هم تجربه‌ی زیسته‌ی زنانی را که میان خانه‌نشینی اجباری و بی‌حجابی اجباری گرفتار شدند. اثر برای فهم ریشه‌های تنش میان سنت، دین و دولت مدرن در ایران مفید است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و علاقه‌مندان تاریخ معاصر ایران، مطالعات زنان، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی توصیه می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که در پی شناخت دقیق‌تر سیاست‌های فرهنگی دوره‌ی رضاشاه و زمینه‌های شکل‌گیری مقاومت‌های مذهبی و اجتماعی در برابر آن هستند.