کتاب بوستان سعدی

کتاب بوستان سعدی نوشته شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی با تصحیح محمدعلی فروغی توسط گروه انتشارات ققنوس منتشر شده است. نخستین اثر منظوم سعدی پیش روی شماست. این کتاب کهن منظومه‌ای بلند در قالب مثنوی است که در ده باب تنظیم شده و در آن به موضوع‌هایی مانند عدل، احسان، عشق، قناعت، تربیت، شکر، توبه و مناجات پرداخته شده است. متن بوستان سعدی با مقدمه‌ای مفصل به قلم محمدعلی فروغی درباره‌ی نسخه‌ها، شیوه‌ی تصحیح و ساختار اثر همراه شده است تا خواننده را با پشت‌صحنه‌ی علمی این تصحیح نیز آشنا کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بوستان سعدی اثر شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی

کتاب بوستان سعدی (مجموعه آثار شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی ۲) منظومه‌ای اخلاقی، تعلیمی و سرشار از حکایت‌ها و گفتارهای پندآموز است که شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی آن را در ده باب و در قالب مثنوی سروده است. سعدی در دیباچه، نام و ترتیب باب‌ها را برمی‌شمارد؛ عدل و تدبیر و رأی، احسان، عشق و مستی، تواضع، رضا، قناعت، تربیت، شکر بر عافیت، توبه و راه صواب و در پایان مناجات و ختم کتاب. پیام اصلی بوستان سعدی پیوند میان اخلاق فردی و سامان جامعه است. نخستین اثر منظوم سعدی پیش روی شماست.

هر باب از بوستان سعدی با ابیاتی کلی و گاه با حکایتی بلند آغاز می‌شود و سپس زنجیره‌ای از حکایت‌ها، تمثیل‌ها و اندرزها در همان موضوع ادامه می‌یابد. مقدمه‌ی مفصل محمدعلی فروغی در ابتدای کتاب بوستان سعدی از جایگاه بوستان و گلستان در کنار شاهنامه و مثنوی مولوی سخن گفته و سپس به‌تفصیل درباره‌ی نسخه‌های خطی متعدد، از نسخه‌ی لرد گرینوی در موزه‌ی انگلستان تا کلیات‌های وقفی و شخصی، سخن گفته است. فروغی در این مقدمه روش تصحیح خود را شرح داده، از مقایسه‌ی نسخه‌های کهن و متأخر، ثبت اختلاف نسخه‌ها در حاشیه و نحوه‌ی برخورد با ابیات الحاقی گفته است.

محمدعلی فروغی در ادامه توضیح می‌دهد که عنوان اصلی اثر در نسخه‌های کهن سعدی‌نامه بوده و نام بوستان بعدها به قرینه‌ی گلستان رواج یافته است. در متن اصلی کتاب بوستان سعدی، پس از حمد خداوند و ستایش پیامبر اسلام و مدح ابوبکر بن سعد بن زنگی و فرزند او (سعد)، باب اول با موضوع عدل و تدبیر و رأی آغاز می‌شود. این نمونه‌ای روشن از شیوه‌ی سعدی در پیونددادن حکمت، تجربه‌ی سیاسی، نگاه اجتماعی و روایت حکایت‌های کوتاه و بلند است. در سراسر بوستان سعدی به قلم شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی حکایت‌هایی از پادشاهان، وزیران، درویشان، بازرگانان، قاضیان و مردم عادی کنار هم قرار گرفته است تا تصویری چندوجهی از اخلاق فردی و نظم اجتماعی ارائه شود.

خلاصه کتاب بوستان سعدی

بوستان سعدی با حمد خداوند و ستایش پیامبر اسلام و مدح حاکمان معاصر سعدی آغاز می‌شود؛ سپس شاعر در بخش «سبب نظم کتاب» توضیح می‌دهد که پس از سفر در اقصای عالم و دیدن مردمان گوناگون تصمیم گرفته است به‌جای قند مصر، سخن‌های شیرین‌تر از قند را برای دوستان به ارمغان آورد. او کاخ این اثر را با ده در از تربیت بنا می‌کند و برای هر باب موضوعی اخلاقی و انسانی برمی‌گزیند.

سعدی شیرازی در باب عدل و تدبیر و رأی نمونه‌هایی از گفت‌وگوی پادشاهان با جانشینان، هشدار درباره‌ی بیداد، نسبت سلطان و رعیت، نقش عاملان و وزیران و سرنوشت ستمگران را روایت کرده است. حکایت‌هایی مانند داستان وزیر حسود، بازرگان سفرکرده، فرمانروایان دادگر و جفاپیشه و درویشان حقگو وجوهی از عدالت، مدارا، قناعت، شفقت بر ضعیفان و ناپایداری مُلک و جاه را نشان می‌دهند.

چرا باید کتاب بوستان سعدی را بخوانیم؟

نخستین اثر منظوم سعدی پیش روی شماست. کتاب بوستان سعدی تصویری گسترده از تجربه‌ی انسانی در قالب حکایت‌ها و ابیات موجز ارائه کرده است؛ از رابطه‌ی پادشاه و رعیت تا رنج درویش و دغدغه‌ی بازرگان. خواندن بوستان سعدی برای فهم زبان و اندیشه‌ی شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی، آشنایی با سنت اندرزگویی فارسی و تأمل در باب مفاهیمی مانند عدالت، قناعت، شفقت و ناپایداری قدرت سودمند است.

خواندن کتاب بوستان سعدی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دوستداران ادبیات کلاسیک فارسی و شعر کهن در قالب مثنوی، دانشجویان رشته‌های ادبیات و الهیات، پژوهشگران اخلاق و اندیشه‌ی ایرانی و کسانی که به حکایت‌های پندآمیز و تأمل در نسبت با قدرت، عدالت و زندگی روزمره علاقه‌مند هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی

شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی که با تخلص سعدی شناخته می‌شود، در سال ۶۰۶ هجری قمری چشم به جهان گشود. این حکیم، شاعر و نویسنده‌ی نامدار ایرانی، جایگاهی جهانی در میان اهالی ادب و هنر داراست؛ تاجایی‌که عناوین بزرگی چون «استاد سخن»، «پادشاه سخن» و «شیخ اجل» را برای توصیف او به کار می‌برند. سعدی پس از سپری‌کردن دوران تحصیل در نظامیه‌ی بغداد، در جامه‌ی خطیب به سرزمین‌های گوناگونی همچون شام و حجاز رهسپار شد و سرانجام با مراجعت به زادگاهش، شیراز، سال‌های پایانی حیات خویش را در همان‌جا گذراند.

میراث ماندگار مکتوب سعدی در آثاری چون گلستان، بوستان، غزلیات و هزلیات تجلی یافته است؛ ضمن اینکه سروده‌هایی نیز به عربی در کارنامه‌ی خود دارد. از بارزترین مشخصه‌های سبک نگارش او می‌توان به ایجاز، طنز، ویژگی سهل و ممتنع‌بودن و نیز بهره‌گیری از آیات قرآنی و روایات حدیثی اشاره کرد. این ادیب برجسته که پژوهش‌ها و کتاب‌های بیشماری پیرامون افکار و آثارش به رشته‌ی تحریر درآمده است، در سال ۶۹۰ هجری قمری دار فانی را وداع گفت. پیکر سعدی در مقبره‌ای معروف به سعدیه در شیراز آرام گرفت.

سعدی، طبق تحلیل محمدعلی همایون کاتوزیان، به هیچ طریقت، مکتب یا ایدئولوژی خاصی وابستگی نداشته و نمی‌توان او را صاحب مکتب فکری منسجمی دانست؛ بلکه او پدیده‌های جهان را از دیدگاه‌های متنوعی به تماشا می‌نشیند و در عرصه‌ی سخن و اندیشه برای تمامی روش‌ها اصالت و ارزش قائل می‌شود. سعدی با وجود درک عمیق از موازین عرفانی، شناخت نزدیک عرفان و تکریم سالکان و عارفان بزرگ تاریخ، خود در زمره‌ی عارفان قرار نمی‌گرفت و نگاهی انتقادی به جریان تصوف رایج زمانه‌ی خویش داشت.او با وجود داشتن باورهای دینی، فراتر از اقتضائات عصر خود (و حتی دوران معاصر) از پیش‌داوری و تعصب فاصله می‌گرفت.

این نویسنده و شاعر کهن ایران و جهان در عین داشتن صفت عاشق‌پیشگی، حد و مرزی برای عشق قائل بود و باور داشت مهری را که روزگار در دل کاشته می‌توان به مرور زمان از یاد برد. اگرچه حاکمان را از مسیر ظلم بازمی‌داشت و گاه با لحنی تند با آنان سخن می‌گفت، رویکردی شورشی و انقلابی اتخاذ نمی‌کرد. در پی آرمان‌گرایی مطلق نبود و برای این جهان وعده‌ی مدینه‌ی فاضله و بهشت نمی‌داد. در تمامی ابعاد زندگی، اعتدال را پیشه‌ی خود می‌ساخت، نگاهی امیدوارانه به هستی داشت و بر هم‌نوعانش سخت‌گیری روا نمی‌داشت. همواره تلاش برای ترقی را ستایش می‌کرد و زیستن در این دنیا را با تمام کاستی‌هایش ارزشمند می‌دانست؛ چراکه تأکید داشت انسان باید تا حد امکان پاکدامنی و زندگی پاک را برگزیند و حق حیات دیگران را محترم بشمارد.

محمدعلی همایون کاتوزیان منش و متد فکری سعدی را رئالیسم فلسفی نام‌گذاری کرده است. براساس شواهد، هیچ‌یک از سروده‌پردازان پارسی‌گوی به اندازه‌ی سعدی در زمان حیات خویش به چنین شهرتی دست نیافتند؛ به‌گونه‌ای که طنین اشعار او از مرزهای جغرافیایی ایران و قلمرو زبان فارسی فراتر رفت و در همان روزگار در سرزمین‌های دوردست نیز در میان مردم سینه به سینه نقل می‌شد.

نظر افراد و مجله‌های مشهور درباره کتاب بوستان سعدی

- یوهان ولفگانگ فون گوته (شاعر و مصلح بزرگ آلمانی) سعدی را بسیار ستایش کرده است. او درباره‌ی بوستان و گلستان معتقد است که سعدی بلندگو و آموزگار اخلاق، حکمت و استقامت است. گوته ساختار روایی بوستان را آمیزه‌ای بی‌نظیر از شعر بلندمرتبه و پندهای کاربردی برای تمام انسان‌ها در هر عصری دانسته است.

- الکساندر پوشکین (پدر ادبیات مدرن روسیه) به‌شدت تحت‌تأثیر فضاسازی‌های شرقی و اخلاقی سعدی بود. او در منظومه‌ی «فواره‌ی باغچه‌سرای» خود به نام سعدی و پندهای او اشاره کرده و لحن اخلاقی و تمثیلی بوستان را الهام‌بخشِ بخش بزرگی از ادبیات داستانی دانسته است.

- محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) که خود از بزرگ‌ترین مصححان کلیات سعدی است، در مقدمه‌ی اثرش سعدی را جادوی زبان فارسی دانسته؛ مؤلفی که در کتاب بوستانْ صلح، صفا، عدل و احسان را به زیباترین شکل به نظم کشیده است. فروغی معتقد بود که هیچ‌کس در تاریخ زبان فارسی نتوانسته است مانند سعدی، مطالب عمیق اخلاقی و فلسفی را در قالبی چنین روان، شیرین و سهل و ممتنع بیان کند.

- عبدالحسین زرین‌کوب (ادیب و تاریخ‌نگار نامدار) در کتاب حدیث خوش سعدی اشاره کرده است که بوستان یکی از منسجم‌ترین منظومه‌های تعلیمی جهان است. او معتقد بود اعتدال، پختگی و نگاه واقع‌بینانه اما امیدوارانه‌ی سعدی به زندگی، بوستان را به کتابی تبدیل کرده است که هرگز غبار کهنگی بر آن نمی‌نشیند.

اقتباس‌های کتاب بوستان سعدی

- مرکز پویانمایی صبا مجموعه انیمیشن‌های متعددی را با اقتباس مستقیم از حکایت‌های شیرین و اخلاقی بوستان سعدی تولید کرده است.

- مهدی آذریزدی در مجموعه‌ی مشهور «قصه‌های خوب برای بچه های خوب» (جلد چهارم: قصه‌های دیدنی و شنیدنی سعدی) بخش زیادی از داستان‌های بوستان را به زبان ساده و امروزی برای کودکان اقتباس و بازنویسی کرده است.

- رالف والدو امرسون، فیلسوف و شاعر نامدار آمریکایی در قرن ۱۹، به‌شدت تحت تأثیر اندیشه‌های سعدی بود. او نه‌تنها مقدمه‌ای بر ترجمه‌ی انگلیسی آثار سعدی نوشت، بلکه در اشعار خود از ساختار حکایت‌ها و مفاهیم اخلاقی بوستان سعدی الهام گرفت و برخی از مضامین آن را در قالب شعر مدرن آمریکایی اقتباس کرد.

- یوهان ولفگانگ فون گوته در شاهکار خود، دیوان غربی‌ـ‌شرقی (West-östlicher Divan)، در بخش‌هایی به‌وضوح از تمثیل‌ها، حکایت‌ها و پندهای اخلاقی بوستان سعدی الهام گرفته و آن‌ها را در ساختار ادبیات کلاسیک آلمانی بازآفرینی کرده است.

درباره محمدعلی فروغی

محمدعلی فروغی متولد اوایل مرداد ۱۲۵۶ و درگذشته‌ی ۵ یا ۶ آذر ۱۳۲۱ که به ذکاءالملک نیز شهرت دارد، در جامه‌ی یک سیاست‌مدار، ادیب، دیپلمات و فراماسون در تاریخ ایران گام برداشت. او سکان هدایت دولت را در سه دوره‌ی مختلف به‌عنوان نخست‌وزیر در دست داشت و در شمار تأثیرگذارترین مهره‌های سیاسی و فرهنگی ایران در عصر انتقال قدرت از سلسله‌ی قاجار به پهلوی قرار می‌گرفت. حضور در هیئت اعزامی ایران به کنفرانس صلح پاریس (۱۹۱۹) و جامعه‌ی ملل نیز در کارنامه‌ی دیپلماتیک او به چشم می‌خورد.

این اندیشمند نگارش کتاب‌های متعددی را در حوزه‌ی تاریخ ایران باستان به سرانجام رساند و پایه‌گذاری فرهنگستان ایران را مد نظر قرار داد. فروغی در مسیر پی‌ریزی ساختارهای فرهنگی و دانشگاهی ایران نقشی کلیدی بر عهده داشت. او در روند تأسیس دانشگاه تهران تلاش شایانی کرد و عنوان بنیان‌گذار و نخستین مدیر فرهنگستان ایران را به نام خود ثبت کرد. علاوه‌براین در مسیر راه‌اندازی انجمن آثار ملی گام‌های استواری برداشت و در راه ساختارمندکردن فرایند پاسداشت، حفاظت و صیانت از موارث تاریخی ایران از هیچ کوششی فروگذار نکرد.

دارالفنون تهران به‌عنوان یکی از برترین کانون‌های آموزشی آن روزگار، پذیرای محمدعلی فروغی برای آغاز تحصیلاتش بود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی و در پی فوت پدر، لقب ذکاءالملک را تصاحب کرد. در همان مقطع زمانی مدیریت مدرسه‌ی علوم سیاسی تهران را عهده‌دار شد. دو سال بعد، در ۱۲۸۸، با کسب رأی مردم تهران به‌عنوان نماینده وارد مجلس شورای ملی شد و قدم به دنیای سیاست گذاشت. در ادامه به کرسی ریاست مجلس دست یافت و متعاقباً در دولت‌های گوناگون، صندلی وزارت را تصرف کرد.

محمدعلی فروغی در مجموع سه نوبت به مقام نخست‌وزیری ایران رسید و یک‌بار نیز در برهه‌ای که رضاخان جهت تکیه‌زدن بر اریکه‌ی سلطنت از مقام نخست‌وزیری کناره گرفته بود، سرپرستی دولت موقت را پذیرا شد. مسئولیت ریاست دیوان عالی کشور (دیوان تمیز) در سال ۱۲۹۱ به فروغی واگذار شد. او با وجود برخورداری از جایگاه رفیعش، در سال ۱۳۱۴ از مسند نخست‌وزیری عزل شد، اما دیری نپایید که دوباره به هرم قدرت متصل شد و با آغاز پادشاهی محمدرضاشاه پهلوی مجدداً مقام نخست‌وزیری را احراز کرد. تأثیرگذاری محمدعلی فروغی در این مقطع تاریخی بسیار عمیق بود؛ چراکه او در شمار اصلی‌ترین طراحانی قرار داشت که روند انتقال اریکه‌ی سلطنت از رضاشاه به محمدرضاشاه را پس از ورود نیروهای متفقین به خاک ایران در خلال جنگ جهانی دوم هدایت کرد. محمدعلی فروغی در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ شرایط را برای اعلام رسمی پادشاهی محمدرضا پهلوی مهیا ساخت.

فروغی نگارش آثار متعددی را در حوزه‌های آموزش، سیاست، فلسفه و تاریخ محقق ساخت که عناوینی چون تاریخ مختصر دولت قدیم روم، حقوق اساسی آداب مشروطیت دول، اندیشه‌های دورودراز، سیر حکمت در اروپا، پیام من به فرهنگستان، آیین سخنوری و منتخب شاهنامه‌ی فردوسی در زمره‌ی آن‌ها قرار می‌گیرند. او همچنین به تصحیح علمی و دقیق دیوان‌های سعدی، حافظ، مولوی، خیام و فردوسی همت گماشت که در این بین، کلیات سعدی در ردیف نامدارترین و قابل‌اعتمادترین نسخه‌های تصحیح‌شده گنجانده می‌شود. برجسته‌ترین دستاورد محمدعلی فروغی در پهنه‌ی مباحث فلسفی، تألیف کتاب سیر حکمت در اروپاست.

محمدعلی فروغی در ۶۷سالگی در تهران جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و در آرامستان ابن‌بابویه به خاک سپرده شد. او جزو معدود شخصیت‌هایی محسوب می‌شود که هم در پهنه‌ی سیاست و هم در قلمرو فرهنگ و تفکر ایران معاصر، نقشی ساختاری ایفا کرد و ردپایش در ایجاد نهادهای فرهنگی و بومی‌سازی مفاهیم فلسفی غرب به زبان فارسی پابرجا ماند.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب بوستان سعدی منتشر شده است؟

تصحیح بوستان سعدی به قلم غلامحسین یوسفی (نخستین انتشار در سال ۱۳۵۹) به‌دلیل ویژگی‌های خاص خود، مرجع اصلی پژوهشگران بوده است. کتاب حاضر به‌همت مترجمان و نشرهای گوناگونی روانه‌ی بازار کتاب ایران و جهان شده است. فهرست زیر چاپ‌هایی از این اثر در ایران را نشان داده است:

- بوستان سعدی با تصحیح و مقدمه‌ی محمدعلی فروغی، نشر پیام اندیشه عدالت، ‌‫‬‌۱۴۰۳.

- بوستان سعدی با تصحیح و مقدمه‌ی محمدعلی فروغی، نشر کیمیای خاموش‌‫، ۱۴۰۲.

- بوستان سعدی به‌کوشش فرشته جندقیان، نشر ارد‌‫، ۱۳۹۷.‬‬

- بوستان و گلستان سعدی با تصحیح و مقدمه‌ی محمدعلی فروغی، انتشارات پلک، ‌‫۱۳۹۵.‬

بخشی از کتاب بوستان سعدی

«شنیدم که وقتی سحرگاه عید

ز گرماوه آمد برون بایزید

یکی تشت خاکسترش بی‌خبر

فروریختند از سرایی به سر

همی گفت شولیده دستار و موی

کف دست شکرانه مالان به روی

که ای نفْس من درخورِ آتشم

به خاکستری روی در هم کشم؟

***

بزرگان نکردند در خود نگاه

خدابینی از خویشتن‌بین مخواه

بزرگی به ناموس و گفتار نیست

بلندی به دعوی و پندار نیست

تواضع سر رفعت افرازدت

تکبّر به خاک اندر اندازدت

به گردن فتد سرکش تندخوی

بلندیت باید بلندی مجوی

ز مغرورِ دنیا ره دین مجوی

خدابینی از خویشتن‌بین مجوی

گرت جاه باید مکن چون خسان

به چشم حقارت نگه در کسان

گمان کی بَرَد مردم هوشمند

که در سرگرانی‌ست قدر بلند؟»