کتاب خاصیت آینگی

کتاب خاصیت آینگی (نقد حال، گزاره آرا و گزیده آثار عین‌القضات) نوشته‌ی نجیب مایل هروی با گردآوری و تحلیل زندگی، آثار و اندیشه‌های عین‌القضات همدانی شکل گرفته است. نویسنده در این اثر به سرگذشت کوتاه و پرحادثه‌ی عارف جوان همدانی، شبکه‌ی استادان و پیران او، و جایگاهش در سنت تصوف خراسان و جبال می‌پردازد و سپس مهم‌ترین نوشته‌های او را معرفی می‌کند. نشر نی آن کتاب را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای است که برای مطالعه‌ی الکترونیکی آماده شده. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب خاصیت آینگی

کتاب خاصیت آینگی با تمرکز بر زندگی و آثار عین‌القضات همدانی، روایتی پیوسته از شکل‌گیری یک ذهن عارف، مسیر سلوک او و فرجام تراژیکش ارائه می‌دهد. نجیب مایل هروی در آغاز، از خاندان قضاوت در میانه و همدان سخن می‌گوید، از ابوالحسن علی میانجی و پسرش ابوبکر محمد، و فضایی که در آن کودکی به نام عبداللّه رشد می‌کند و بعدها به عین‌القضات شهرت می‌یابد. در همین بخش، نویسنده به دلبستگی عین‌القضات به همدان، خاطره‌های او از ماوَشان و رنج غربت در زندان بغداد می‌پردازد. کتاب خاصیت آینگی در ادامه، مسیر علمی و عرفانی قاضی را دنبال می‌کند: آشنایی او با فقه، حدیث، کلام و فلسفه، سرگشتگی‌اش در مباحث کلامی، چهار سال انس با آثار محمد غزالی، و سپس دیدار سرنوشت‌ساز با احمد غزالی در همدان و قزوین. نویسنده نشان داده است که چگونه این دیدار، پسندهای عرفانی قاضی را دگرگون کرده و او را به سوی تصوف مستانه و عاشقانه و مفهوم «پیر عشق» کشانده است. در فصل‌های بعد، کتاب خاصیت آینگی به شبکه‌ی پیران خراسان و جبال، نقش شیخ برکه، سیاوش و مودود، و نیز نسبت قاضی با فلسفه و نسبت‌دادن او به شاگردی عمر خیام می‌پردازد و این نسبت را با دقت تاریخی می‌سنجد. در بخش گزارش آثار، کتاب خاصیت آینگی تصویری نسبتاً جامع از نوشته‌های قاضی عرضه می‌کند: از رساله‌های عربیِ آغاز جوانی تا آثار اصلی مانند زبدة‌الحقائق، تمهیدات، مکتوبات و شکوی‌الغریب. نویسنده ضمن مرور سرگذشت این متون، به کم‌توجهی خانقاه‌ها و محققان به آن‌ها در سده‌های میانی، و در عین‌حال تأثیرشان بر چهره‌هایی چون جامی و صوفیان شبه‌قاره اشاره کرده است.

خلاصه کتاب خاصیت آینگی

کتاب خاصیت آینگی زندگی و اندیشه‌ی عین‌القضات را در پیوند با بستر تاریخی و خانقاهی زمانه‌اش بازخوانی کرده است. نویسنده ابتدا از کودکی قاضی در خانواده‌ای فقیه و قاضی‌پیشه در همدان، تحصیلات او در علوم دینی و کلامی و گرایش موقت او به فلسفه سخن می‌گوید و سپس نشان می‌دهد که چگونه سرگشتگی در مباحث کلامی، او را به آثار محمد غزالی و بعد به محضر احمد غزالی کشانده است. در ادامه، کتاب خاصیت آینگی تحول قاضی از عالم مدرسه‌ای به عارفی مستانه را با مفاهیمی چون «فنا»، «پیر عشق» و «عرفان خراسانی و جبالی» دنبال می‌کند، شبکه‌ی پیران او را معرفی می‌کند و در نهایت به اتهام‌ها، زندان بغداد، شکوی‌الغریب و فرجام خونین او در همدان می‌رسد. بخش پایانی به معرفی و تحلیل آثار اصلی قاضی و سرنوشت آن‌ها در تاریخ تصوف اختصاص یافته است.

چرا باید کتاب خاصیت آینگی را بخوانیم؟

این کتاب تصویری نزدیک و مستند از عین‌القضات ارائه می‌دهد؛ نه فقط به‌عنوان شهیدی مشهور، بلکه به‌عنوان متفکری جوان، پرجرأت و درگیر با علمای ظاهر و دستگاه دیوانی. خواننده با خواندن آن کتاب با شبکه‌ی پیچیده‌ی تصوف خراسان و جبال، نسبت قاضی با غزالیان، و جایگاه آثاری چون تمهیدات و مکتوبات در تاریخ اندیشه آشنا می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران عرفان اسلامی، تاریخ اندیشه در ایران، و علاقه‌مندان به زندگی و آثار عین‌القضات پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به کسانی که درگیر مطالعه‌ی غزالیان، تصوف خراسانی و نسبت عرفان و قدرت سیاسی هستند.

بخشی از کتاب خاصیت آینگی

«آنچه مسلّم است این که عین‌القضات از کودکی، با همسالانِ خود فرق داشته است. هوشِ سرشارِ او در سالهای پس از بیست سالگی این فرق را تأیید می‌کند. در جوانی ازآن مایه هوش و ذکاوت برخوردار بوده است که مردم او را مَثَل و نمایه هوشمندی می‌دانسته و نام او را قرینِ مفهوم ذکاوت می‌شمرده‌اند. در سنِّ بیست سالگی، بلکه پیش ازآن در نوجوانی، بی‌گمان با علوم عصری آشنا بوده است. این که خود او در زبدة الحقائق، به گونه‌ای، به نکته مزبور توجّه می‌دهد البته قرین صواب می‌نماید، هرچند نگارشهای او در عرفان، فلسفه و ادب نیز ــ که تا بیست‌وچهارسالگی تألیف و تصنیف کرده بوده است ــ می‌تواند صحت و درستی ادعای او را تثبیت کند. در همین دوره از زندگی بوده است که با کلام نیز آشنا شده است؛ زیرا می‌پنداشته است که آگاهی از علم کلام است که او را از تقلید می‌رهاند و به بصیرت عام وتام می‌رساند. اما نگارشهای کلامی هرگز مقصودِ او را برآورده نساخته بلکه نظر او را در بابِ اصولِ اعتقادات نیز قرین تردید و لغزش ساخته، تا جایی که متحیرش گردانیده است. این که قاضی همدانی پس از آن در آثارش، گاه‌گاه به شیوه متکلّمان واردِ بحث می‌شود البته حاصلِ مطالعه آثارِ کلامی او در این دوره از زندگی تواند بود، با این همه باید دانست که او پس از آنکه به معرفتِ خانقاهی رسید با شدّت علم کلام را رد کرد و آن را «بدعت و ضلالت» خواند.»