کتاب وانیا

کتاب وانیا نوشته‌ی سایمون استیونز با ترجمه‌ی امیررضا مرادی اثری نمایشی است که نشر عنوان آن را منتشر کرده است. این کتاب اقتباسی معاصر از نمایشنامه‌ی دایی وانیا اثر آنتوان چخوف است و ماجراهای آشنا و کهنه‌ی آن متن کلاسیک را به جهان امروز، با شخصیت‌ها و مناسبات تازه، منتقل کرده است. استیونز در این اقتباس، فضای یک خانه‌ی روستایی را به صحنه‌ای برای گفت‌وگو درباره‌ی فرسودگی، حسرت، بحران محیط‌زیست، شکست رؤیاهای شخصی و بن‌بست‌های عاطفی تبدیل کرده است؛ خانه‌ای که در آن همه‌ی نقش‌ها می‌توانند به‌وسیله‌ی یک بازیگر اجرا شوند و همین نکته، خواندن متن را به تجربه‌ای نزدیک به تماشای یک اجرای مینیمال و فشرده بدل کرده است. وانیا در عین وفاداری به استخوان‌بندی اصلی دایی وانیا، شخصیت‌ها را در موقعیت‌های امروزی قرار داده است؛ از فیلم‌ساز نسل‌ساز و پزشک درگیر بحران زیست‌محیطی تا دختر جوانی که در سکوت عاشق است و نمی‌تواند احساساتش را بیان کند. این کتاب برای کسانی که به نمایشنامه‌خوانی، اقتباس‌های مدرن از آثار کلاسیک و متن‌هایی با دیالوگ‌های طولانی، صریح و پر از کشمکش علاقه‌مند هستند، می‌تواند تجربه‌ای متفاوت باشد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب وانیا

کتاب وانیا اقتباسی است که سایمون استیونز بر پایه‌ی نمایشنامه‌ی دایی وانیا نوشته و در آن، استخوان‌بندی داستان چخوف را حفظ کرده اما جهان و جزئیات را به زمانه‌ای نزدیک به امروز منتقل کرده است. در این متن، الکساندر دیگر یک استاد دانشگاه صرف نیست، بلکه فیلم‌سازی مشهور و «نسل‌ساز» است که سال‌هاست فیلمی نساخته و در حسادت و فرسودگی غرق شده است. خانه‌ی روستایی آنا، خواهر درگذشته‌ی ایوان، حالا به محل زندگی این فیلم‌ساز و همسر جوانش هلنا تبدیل شده؛ جایی که ایوان (وانیا)، سونیا، مادر پیر، لیام، مارین و دیگران در آن کار و زندگی می‌کنند و زیر سایه‌ی نام و نیازهای الکساندر، سال‌هاست که از خودشان گذشته‌اند. کتاب وانیا در چند صحنه‌ی پیوسته پیش می‌رود؛ از بعدازظهری در ماه ژوئن در ایوان رو به باغ تا سپتامبری خفه در کتابخانه و بعدازظهری دیگر در خانه، و در هر صحنه، گفت‌وگوها به‌تدریج لایه‌های پنهان روابط را آشکار می‌کند. در متن، بارها به زمان، نظم روزمره، ساعت ناهار و خواب و بیداری اشاره شده است؛ چیزهایی که با ورود الکساندر و هلنا به‌هم ریخته و به منبعی دائمی برای خشم و رنجش ایوان تبدیل شده است. کتاب وانیا در چند صحنه‌ی شماره‌گذاری‌شده تنظیم شده است؛ از جمله «صحنه‌ی یک: بعدازظهری در ماه ژوئن – ایوانی رو به باغ»، «صحنه‌ی سه: سپتامبر – وقت ناهار – کتابخانه» و «صحنه‌ی چهار: بعدازظهر – خانه». در هر صحنه، تمرکز بر ترکیب متفاوتی از شخصیت‌هاست: مایکل و مارین در آغاز، بعد ایوان، سونیا، هلنا، الکساندر، لیام و الیزابت، و در پایان، جمعی که برای شنیدن تصمیم الکساندر درباره‌ی فروش ملک دور هم جمع شده‌اند. کتاب وانیا در دل دیالوگ‌های طولانی، به موضوع‌هایی مثل فرسودگی شغلی مایکلِ پزشک، بحران محیط‌زیست و نابودی جنگل‌ها، نابرابری در تقسیم ثروت و مالکیت، وفاداری و خیانت، و حسرتِ زندگی‌نکردن می‌پردازد. استیونز در این کتاب، با حفظ موقعیت‌های کلیدی دایی وانیا – مثل اعتراف‌های عاشقانه‌ی سونیا، خشم انفجاری ایوان، و تصمیم الکساندر برای فروش ملک – آن‌ها را با جزئیات امروزی مثل فیلم‌سازی، بانک غذا، قطار، میخانه‌ی ریل‌وی و دغدغه‌های اقلیمی پیوند زده است. کتاب وانیا به‌این‌ترتیب هم برای خواننده‌ای که دایی وانیا را می‌شناسد و هم برای کسی که بدون پیش‌زمینه سراغ متن می‌آید، تصویری از آدم‌هایی خسته، معترض و درعین‌حال ناتوان از تغییر ریشه‌ای زندگی‌شان ترسیم می‌کند.

خلاصه کتاب وانیا

نمایشنامه‌ی وانیا در خانه‌ای روستایی می‌گذرد که زمانی متعلق به آنا، خواهر درگذشته‌ی ایوان، بوده و حالا محل زندگی سونیا، ایوان، مادر پیر، لیام، مارین و دیگران است؛ خانه‌ای که الکساندر، فیلم‌ساز مشهور و همسر جوانش هلنا برای مدتی در آن اقامت دارند. مایکل، پزشک خسته و فرسوده‌ای که سال‌هاست بدون تعطیلی کار کرده، در همان صحنه‌ی اول از ده سال کار بی‌وقفه، بیماران فقیر، خانه‌های پر از تعفن و احساس گناهی که از مرگ یک بیمار جوان در او مانده حرف می‌زند و هم‌زمان از جنگلی حفاظت‌شده می‌گوید که در آن درخت می‌کارد و نابودی تدریجی طبیعت را روی نقشه‌ها دنبال می‌کند. در کنار او، ایوان از زندگی‌ای می‌گوید که زیر سایه‌ی الکساندر تباه شده؛ از سال‌هایی که با سونیا در مزرعه کار کرده، اجاره‌ها را فرستاده و به فیلم‌ساز نسل‌ساز بودن او افتخار کرده، و حالا می‌بیند که الکساندر پیر، حسود و بی‌ثمر شده است. در میانه‌ی کتاب وانیا، روابط عاطفی گره می‌خورند: سونیا شش سال است عاشق مایکل است و این عشق را با شرم و بی‌پناهی برای هلنا تعریف می‌کند؛ مایکل در گفت‌وگو با سونیا از تنهایی، افسردگی و نبود «نوری بین درخت‌ها» در زندگی شخصی‌اش می‌گوید؛ و هم‌زمان، میان مایکل و هلنا کششی شکل می‌گیرد که در صحنه‌ی نقشه‌ها و جنگل‌ها به اوج می‌رسد و با بوسه‌ای ناخواسته و آشفته، همه‌چیز را به مرز بحران می‌برد. ایوان که شاهد این صحنه است، بیش‌ازپیش از حضور هلنا و الکساندر در خانه به تنگ می‌آید. نقطه‌ی اوج کتاب وانیا زمانی است که الکساندر همه را جمع می‌کند تا پیشنهاد فروش ملک و تبدیل آن به سرمایه‌ی مالی را مطرح کند؛ پیشنهادی که به‌ظاهر برای «منفعت سونیا» است اما برای ایوان به معنای پاک‌شدن تمام سال‌های کار و تعلق است. او در انفجاری از خشم، الکساندر را شیاد و بی‌استعداد می‌خواند، از زندگی ازدست‌رفته‌اش می‌گوید و بعد با اسلحه‌ای که به دست آورده، دوبار به سمت او شلیک می‌کند و هربار تیرش خطا می‌رود. در ادامه، مایکل از او مرفینی را که دزدیده پس می‌گیرد، الکساندر و هلنا تصمیم می‌گیرند خانه را ترک کنند و نظم قدیمی – کار در مزرعه، فرستادن اجاره، و روزهای تکراری – دوباره برقرار می‌شود. در پایان، سونیا در گفت‌وگویی طولانی با ایوان از ادامه‌دادن، کارکردن، تحمل درد و امید به لحظه‌ای در پایان زندگی که در آن معنای رنج‌ها روشن می‌شود حرف می‌زند و تلاش می‌کند برای دایی خسته‌اش تصویری از آرامش و شرافت در دل همین زندگی فرساینده بسازد.

چرا باید کتاب وانیا را بخوانیم؟

کتاب وانیا متنی است که در آن یک خانه‌ی روستایی به میدان برخورد چندین بحران هم‌زمان تبدیل شده است: بحران محیط‌زیست در حرف‌های مایکل و نقشه‌های جنگل، بحران مالکیت و عدالت در خشم ایوان نسبت به فروش ملک، بحران عاطفی در عشق بی‌پاسخ سونیا و کشش میان مایکل و هلنا، و بحران معنا در ترس الکساندر از پیری، مرگ و فراموش‌شدن. خواندن این کتاب فرصتی فراهم می‌کند تا این بحران‌ها در قالب دیالوگ‌های تند، اعتراف‌های طولانی و لحظه‌های سکوت دیده شود؛ بدون آنکه متن بخواهد نسخه‌ای ساده برای حل آن‌ها ارائه کند. در کتاب وانیا، شخصیت‌ها مدام میان میل به تغییر و ناتوانی از عمل‌کردن در نوسان‌اند. ایوان می‌خواهد زندگی‌اش را از نو بسازد اما در نهایت به همان کارهای قدیمی برمی‌گردد؛ مایکل از نابودی جنگل‌ها و گرمایش جهان می‌گوید اما خودش در نوشیدن و فرار از احساساتش گیر کرده؛ سونیا عاشق است اما ترجیح می‌دهد حقیقت تلخ را بداند تا در تردید بماند؛ و هلنا میان وفاداری و خستگی از زندگی با مردی پیر و بیمار سرگردان است. این تنش‌ها، همراه با زبان امروزی، اشاره به فیلم، بانک غذا، قطار و شهر، باعث می‌شود کتاب وانیا نه‌تنها بازخوانی یک متن کلاسیک، بلکه آینه‌ای از فرسودگی و بن‌بست‌های امروز باشد. برای کسانی که به نمایشنامه‌هایی با تمرکز بر گفت‌وگو، روان آدم‌ها و جزئیات زندگی روزمره علاقه‌مند هستند، این کتاب می‌تواند مجالی برای فکرکردن به این سؤال باشد که «چطور باید زندگی کرد» وقتی تغییر ریشه‌ای ممکن به‌نظر نمی‌رسد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب وانیا به کسانی پیشنهاد می‌شود که به نمایشنامه‌خوانی، اقتباس‌های معاصر از آثار کلاسیک و متن‌هایی با تمرکز بر روابط خانوادگی، فرسودگی شغلی و عاطفی و بحران محیط‌زیست علاقه‌مند هستند. همچنین به دانشجویان و علاقه‌مندان تئاتر، کارگردان‌ها و بازیگرانی که به‌دنبال متنی برای اجرا یا تحلیل هستند، و خوانندگانی که دوست دارند در قالب دیالوگ و موقعیت‌های روزمره، با پرسش‌هایی درباره‌ی معنای کار، عدالت، عشق و ادامه‌دادن زندگی روبه‌رو شوند، پیشنهاد می‌شود.