کتاب حکمت علوی مدیریت علوی

کتاب حکمت علوی مدیریت علوی نوشته‌ی مرتضی راشدی تلاشی است برای پیوندزدن آموزه‌های نهج‌البلاغه با مباحث معاصر مدیریت و رهبری سازمانی. نویسنده در این اثر که نشر ترجمان نگار آن را منتشر کرده است با تمرکز ویژه بر نامه‌ی ۵۳ نهج‌البلاغه (عهدنامه‌ی مالک اشتر) می‌کوشد اصول اداره‌ی جامعه و سازمان را از دل کلام امام علی(ع) استخراج کند و در کنار آن نظریه‌ها و تئوری‌های رایج مدیریت را مرور کند. ساختار کتاب از یک پیشگفتار تحلیلی درباره‌ی جایگاه مدیریت در متون دینی آغاز می‌شود و سپس به تعریف مفاهیم پایه‌ای مانند مدیریت، مدیر، هنر مدیریت، رهبری و سبک‌های رهبری می‌رسد و آن‌ها را با نقل‌قول‌های متعدد از صاحب‌نظران ایرانی و غربی توضیح می‌دهد. در ادامه با معرفی و تحلیل عهدنامه‌ی مالک اشتر و نیز آوردن متن کامل عربی و ترجمه‌ی فارسی آن، چارچوبی برای فهم «مدیریت علوی» ترسیم شده است. حکمت علوی مدیریت علوی از یک‌سو به نظریه‌های رفتاری و اقتضایی رهبری در دانشگاه‌های آیووا، آهایو و میشیگان می‌پردازد و از سوی دیگر نشان می‌دهد که چگونه مفاهیمی مانند عدالت، مردم‌داری، انتخاب کارگزاران شایسته، نظارت بر کارگزاران و رعایت حقوق محرومان در کلام امام علی(ع) صورت‌بندی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حکمت علوی مدیریت علوی

کتاب حکمت علوی مدیریت علوی با تمرکز بر اندیشه‌ی مدیریتی امام علی(ع) نوشته شده و مرتضی راشدی در آن کوشیده است میان ادبیات علمی مدیریت و میراث نهج‌البلاغه پلی روشن برقرار کند. در آغاز کتاب، نویسنده مدیریت را به‌عنوان فرایند به‌کارگیری مؤثر منابع انسانی و مادی تعریف کرده است و سپس مفاهیمی مانند «مدیر»، «مدیر لایق»، «مدیر مؤثر» و «رهبری» را با استناد به منابع کلاسیک مدیریت و نقل‌قول از نویسندگانی چون استونر، هرسی و بلانچارد، رضائیان، علوی، میرسپاسی و دیگران توضیح داده است. بخش قابل‌توجهی از کتاب به تمایز مدیریت و رهبری، تعریف سبک رهبری و مرور تئوری‌های رهبری اختصاص دارد؛ از جمله نظریه‌ی صفات شخصی رهبر، مکتب «مردان بزرگ»، تئوری‌های رفتاری و مطالعات دانشگاه‌های آیووا، آهایو و میشیگان. در این بخش‌ها، نویسنده نشان داده است که چگونه مفاهیمی مانند «رهبر کارگرا»، «رهبر کارمندگرا»، «ایجاد ساختار» و «رعایت حال دیگران» در ادبیات مدیریت شکل گرفته است. کتاب حکمت علوی مدیریت علوی در ادامه از این مباحث نظری عبور کرده و وارد تحلیل مستقیم نامه‌ی ۵۳ نهج‌البلاغه می‌شود؛ نامه‌ای که به‌عنوان عهدنامه‌ی مالک اشتر شناخته می‌شود و در آن امام علی(ع) هنگام واگذاری حکومت مصر به مالک، اصول کشورداری و مدیریت را به‌تفصیل بیان کرده است. نویسنده ابتدا جایگاه تاریخی و علمی این نامه را توضیح داده است؛ از جمله به نقل قول‌هایی از ابن‌ابی‌الحدید و جورج جرداق درباره‌ی اهمیت و جامعیت این عهدنامه اشاره کرده است و مصر را به‌عنوان سرزمینی با پیشینه‌ی تمدنی و علمی برجسته معرفی کرده است تا حساسیت مأموریت مالک اشتر روشن شود. سپس ساختار نامه را در قالب محورهایی مانند «اعتبار»، «علمیت»، «جامعیت»، «چرایی» و «چگونگی» بررسی کرده است و نشان داده است که چگونه در این متن، مدیریت استراتژیک، مدیریت منابع انسانی، رهبری اخلاقی، مدیریت ریسک، عدالت سازمانی، توجه به محرومان، نظارت بر کارگزاران، شیوه‌ی انتخاب قاضیان و کارگزاران، و حتی سیاست‌گذاری مالی و مالیاتی مطرح شده است. در بخش پایانی، متن کامل عربی نامه و ترجمه‌ی فارسی محمد دشتی به‌صورت پیوسته آمده است تا خواننده بتواند هم‌زمان با تحلیل‌ها، به اصل متن نیز دسترسی داشته باشد.

خلاصه کتاب حکمت علوی مدیریت علوی

نویسنده در حکمت علوی مدیریت علوی ابتدا از یک پیشگفتار تحلیلی آغاز کرده است که در آن مدیریت را نه صرفاً یک منصب اجرایی، بلکه امانتی الهی و رسالتی سنگین معرفی کرده است. در این پیشگفتار، با استناد به قرآن و نهج‌البلاغه توضیح داده شده است که مدیریت در نگاه دینی بر عدالت اجتماعی، مردم‌داری، مبارزه با فساد، مشورت‌پذیری و رعایت حقوق عمومی استوار است و نامه‌ی ۵۳ نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از جامع‌ترین اسناد مدیریتی امام علی(ع) معرفی شده است. سپس کتاب وارد تعریف‌های پایه‌ای می‌شود: مدیریت به‌عنوان فرایند برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی، بسیج منابع، هدایت و کنترل برای دستیابی به اهداف سازمانی تعریف شده است؛ مدیر کسی است که مسئول عملکرد گروهی از افراد است؛ «هنر مدیریت» بخشی از دانش مدیریت دانسته شده که از طریق تجربه و به‌کارگیری آن شکل می‌گیرد؛ و «مدیر لایق» و «مدیر مؤثر» با دو معیار «نتیجه‌ی قابل‌قبول» و «فعلیت‌بخشیدن به توانایی‌های افراد» از هم تفکیک شده‌اند. در ادامه‌ی حکمت علوی مدیریت علوی مفهوم رهبری به‌تفصیل شرح داده شده است. تعاریف گوناگون رهبری از دیدگاه صاحب‌نظران مختلف نقل شده است؛ از کیمبل وایلز و جرج تری تا غزالی و دیگران. سپس تمایز مدیریت و رهبری توضیح داده شده است: رهبری با ایجاد تغییر، بصیرت نسبت به آینده، الهام‌بخشی و نفوذ سروکار دارد و لزوماً محدود به ساختار رسمی سازمان نیست، در حالی‌که مدیریت بیشتر بر تحقق اهداف سازمانی در چارچوب ساختار رسمی متمرکز است. پس از آن، سبک رهبری به‌عنوان «الگوی رفتاری رهبر هنگام هدایت دیگران» تعریف شده و نشان داده شده است که سبک رهبری متغیر است و به مفروضات مدیر درباره‌ی انسان و شرایط سازمان بستگی دارد. کتاب سپس به تئوری‌های رهبری می‌پردازد: نظریه‌ی صفات شخصی، مکتب مردان بزرگ، ویژگی‌های شخصیتی رهبران (جاه‌طلبی، انرژی، صداقت، اعتمادبه‌نفس، هوشیاری، خودکنترلی)، و تئوری‌های رفتاری که در آن‌ها رفتار رهبر قابل آموزش و پرورش دانسته شده است. مطالعات دانشگاه آیووا سه سبک اقتدارمحور، مشارکتی و تفویضی را معرفی می‌کند؛ مطالعات آهایو دو بعد «ایجاد ساختار» و «رعایت حال دیگران» را برجسته می‌کند؛ و تحقیقات دانشگاه میشیگان دو محور «طرفداری از کارکنان» و «طرفداری از تولید» را توضیح می‌دهد. پس از این مرور کلاسیک، کتاب به‌سراغ عهدنامه‌ی مالک اشتر می‌رود و آن را به‌عنوان متنی با اعتبار تاریخی، علمی و مدیریتی تحلیل می‌کند. در بخش «اعتبار» به شخصیت امام علی(ع) به‌عنوان صادرکننده‌ی نامه، جایگاه مالک اشتر به‌عنوان مخاطب، و کارکرد عملی این فرمان در اداره‌ی مصر اشاره شده است. در بخش «علمیت» نشان داده شده که چگونه دستورالعمل‌های امام بر شناخت عمیق از طبیعت انسان، روان‌شناسی اجتماعی و سازمانی، و اصول عقلانی استوار است و با مفاهیم مدیریت مدرن مانند رهبری خدمتگزار، مدیریت مبتنی بر ارزش، مدیریت اقتضایی و مدیریت ذی‌نفعان قابل تطبیق است. در بخش «جامعیت» حوزه‌های پوشش‌داده‌شده در نامه فهرست شده است: مدیریت استراتژیک، منابع انسانی، رهبری، عملیات، ریسک، روابط با ذی‌نفعان و مدیریت بحران. کتاب سپس به «چرایی» اهمیت این نامه می‌پردازد: فهم طبیعت انسان، تأکید بر اخلاق، ضرورت عدالت، انعطاف‌پذیری و محوریت سرمایه‌ی انسانی. در بخش «چگونگی» نیز پیشنهاد می‌شود که اصول عهدنامه در تدوین استراتژی سازمان، نظام جذب و استخدام، فرهنگ سازمانی، آموزش مدیران، نظام ارزیابی و پاداش، ساختارهای حاکمیتی و مدیریت بحران به‌کار گرفته شود. در بخش «نامه در یک نگاه» نویسنده با نقل روایاتی از ابن‌ابی‌الحدید و گزارش‌هایی درباره‌ی واکنش معاویه و عمر بن عبدالعزیز به این متن، اهمیت تاریخی و پنهان‌ماندن طولانی آن را یادآوری کرده است. در پایان، متن کامل عربی نامه و ترجمه‌ی فارسی محمد دشتی آورده شده است و بخش‌هایی از آن مانند توصیه به مهربانی با مردم، پرهیز از تکبر، رعایت حقوق محرومان، انتخاب قاضیان شایسته، نظارت بر کارگزاران، شیوه‌ی اخذ خراج و توجه به عمران و آبادانی، به‌صورت مستقیم در کتاب نقل شده است.

چرا باید کتاب حکمت علوی مدیریت علوی را بخوانیم؟

خواندن حکمت علوی مدیریت علوی فرصتی فراهم می‌کند تا مفاهیم آشنا در مدیریت مانند رهبری، سبک رهبری، مدیریت منابع انسانی و عدالت سازمانی در کنار متنی کلاسیک و دینی مانند نهج‌البلاغه دیده شود. این کتاب نشان داده است که بسیاری از مباحثی که در ادبیات مدیریت مدرن با زبان نظریه‌های رفتاری، اقتضایی و استراتژیک مطرح می‌شود در عهدنامه‌ی مالک اشتر نیز با زبانی دیگر حضور دارد؛ از انتخاب کارگزاران شایسته و نظارت بر آن‌ها تا توجه به محرومان، تنظیم مالیات و خراج، و شیوه‌ی برخورد با دشمن و مخالف. برای خواننده‌ای که با متون مدیریتی معاصر آشنا است، این اثر امکان مقایسه‌ی مستقیم میان مدل‌های دانشگاهی (مانند مطالعات آیووا، آهایو و میشیگان) و توصیه‌های امام علی(ع) را فراهم کرده است و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از یک منبع دینی برای بازاندیشی در سبک رهبری و مدیریت استفاده کرد. از سوی دیگر، کتاب حکمت علوی مدیریت علوی به‌جای بسنده‌کردن به نقل‌قول‌های کوتاه، متن کامل نامه‌ی ۵۳ نهج‌البلاغه را در اختیار گذاشته است تا خواننده بتواند بدون واسطه با این سند روبه‌رو شود و خود درباره‌ی نسبت آن با مدیریت امروز داوری کند. توضیحاتی که درباره‌ی اعتبار، علمیت و جامعیت این نامه آمده است، نگاه ساختاری‌تری به متن می‌دهد و آن را از سطح توصیه‌های اخلاقی فردی فراتر می‌برد و در سطح طراحی نظام مدیریتی و حکومتی قرار می‌دهد. برای کسانی که به پیوند میان معنویت، اخلاق و مدیریت علاقه‌مند هستند، این کتاب نمونه‌ای است از اینکه چگونه می‌توان مفاهیم «عدالت»، «رحمت»، «خودمهارگری»، «پرهیز از تکبر» و «پاسخ‌گویی» را در قالب زبان مدیریت سازمانی بازخوانی کرد. همچنین برای مدیرانی که در محیط‌های متأثر از فرهنگ اسلامی فعالیت می‌کنند، این اثر می‌تواند منبعی برای بازتعریف نقش خود، شیوه‌ی مواجهه با کارکنان، و نوع نگاه به قدرت و مسئولیت باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های مدیریت، علوم سیاسی و مطالعات اسلامی که به دنبال فهم نسبت میان نظریه‌های مدیریت و نهج‌البلاغه هستند پیشنهاد می‌شود حکمت علوی مدیریت علوی را بخوانند. همچنین به مدیران و مسئولان سازمان‌ها و نهادهایی که دغدغه‌ی عدالت، مردم‌داری و رهبری اخلاق‌محور دارند و مایل‌اند سبک مدیریت خود را با آموزه‌های علوی مقایسه کنند توصیه می‌شود این کتاب را مطالعه کنند. برای علاقه‌مندان به نهج‌البلاغه که می‌خواهند نامه‌ی ۵۳ را از زاویه‌ی مدیریتی و سازمانی ببینند نیز این اثر می‌تواند مفید باشد.