کتاب قدرت انعطاف پذیری مغز

کتاب قدرت انعطاف‌پذیری مغز نوشته‌ی شاد هلمستتر با ترجمه‌ی ساسان جعفرنیا اثری است که بر پایه‌ی مفهوم نوروپلاستیسیته یا همان انعطاف‌پذیری عصبی توضیح می‌دهد مغز انسان چگونه در تمام طول عمر می‌تواند خود را بازسازی کند. نویسنده با تکیه‌بر پژوهش‌های علوم اعصاب و مثال‌های فراوان از زندگی روزمره نشان داده است که افکار، گفت‌وگوی درونی و انتخاب‌های ذهنی چگونه به‌معنای واقعی کلمه ساختار فیزیکی مغز را تغییر می‌دهند و در نتیجه بر احساسات، عادت‌ها، روابط، شغل و تصویر فرد از خودش اثر می‌گذارند. انتشارات زمان تغییر آن را منتشر کرده است و متن کتاب از همان فصل‌های آغازین، خواننده را با مفاهیمی مانند حلقه‌ی بازخورد فعالیت عصبی، برنامه‌نویسی ذهن، نقش ژن‌ها و تأثیر محیط و خودگویی مثبت آشنا می‌کند. نویسنده در مقدمه تأکید کرده است که این اثر قرار نیست یک متن سنگین دانشگاهی باشد بلکه تلاش کرده مفاهیم پیچیده‌ی علوم اعصاب را به زبانی روشن و مرحله‌به‌مرحله توضیح دهد تا هر کسی بتواند بفهمد مغزش چگونه کار می‌کند و چطور می‌تواند آن را به‌نفع خود «سیم‌کشی» کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قدرت انعطاف پذیری مغز

کتاب قدرت انعطاف‌پذیری مغز با تمرکز بر مفهوم نوروپلاستیسیته توضیح می‌دهد که مغز انسان نه یک ساختار ثابت بلکه سیستمی زنده و در حال تغییر است که لحظه‌به‌لحظه براساس ورودی‌هایی که دریافت می‌کند خود را بازآرایی می‌کند. شاد هلمستتر در فصل‌های ابتدایی، از جمله فصل «نوروپلاستیسیته (انعطاف‌پذیری مغز) – کلمه‌ی بزرگ، معنای زیبا» و «جام مقدس رشد شخصی» نشان داده است که کشف انعطاف‌پذیری عصبی ابتدا در درمان سکته‌ی مغزی و ناتوانی‌های یادگیری مطرح شد اما به‌تدریج به حوزه‌ی ذهن، انگیزه و رشد فردی راه پیدا کرد. او با اشاره به فناوری‌های تصویربرداری مغز مانند PET و fMRI توضیح داده است که این ابزارها چگونه تصویر قدیمی از مغزِ ثابت را کنار زده‌اند و نشان داده‌اند که مغز در تمام طول زندگی نورون‌های تازه می‌سازد و شبکه‌های عصبی جدید ایجاد می‌کند. در همین بخش‌ها نویسنده به تاریخچه‌ی بحث رشد شخصی هم سر می‌زند و از نویسندگانی مانند نورمن وینسنت پیل، ناپلئون هیل و ماکسول مالتز نام می‌برد و نشان می‌دهد ایده‌هایی مثل «مثبت‌اندیشی» و «تعیین هدف» امروز پشتوانه‌ی عصبی پیدا کرده‌اند. کتاب قدرت انعطاف‌پذیری مغز در ادامه وارد ساختار عملی تغییر می‌شود و در فصل‌های متعدد، قوانینی را که به‌زعم نویسنده بر تغییر مغز حاکم است معرفی می‌کند؛ قوانینی مانند «ذهن‌آگاهی»، «انتخاب‌ها»، «احساسات» و «باور» که هرکدام در فصل‌های جداگانه توضیح داده شده‌اند. در فصل «مغز چگونه کار می‌کند» مفهوم «حلقه‌ی بازخورد فعالیت عصبی» شرح داده شده است؛ این‌که هر فکری که تکرار می‌شود، مسیری عصبی می‌سازد و همان مسیر بعداً افکار و رفتارهای مشابه را تقویت می‌کند. فصل‌های «مغزی که هر روز تغییر می‌کند» و «برنامه‌نویسی مغز شما» به رابطه‌ی ژن‌ها و تجربه‌ها، نقش محیط، خانواده، مدرسه و رسانه در شکل‌دادن به باورها و عادت‌ها و این ایده می‌پردازند که بسیاری از چیزهایی که فرد «سرنوشت» یا «ذات» خود می‌داند درواقع برنامه‌هایی هستند که در مغز ذخیره شده‌اند. ساختار کتاب از ترکیب توضیح‌های علمی ساده، مثال‌های روزمره، روایت‌های شخصی نویسنده (مثل تجربه‌ی نوشتن کتاب قبلی‌اش) و تمرین‌های ذهنی مانند «رنگ‌آمیزی مغز با سه خودکار طلایی، خاکستری و خنثی» تشکیل شده است تا نشان دهد تغییر مغز مفهومی抽象 نیست و می‌تواند در تصمیم‌های کوچک روزانه و تصویر فرد از خودش دیده شود.

خلاصه کتاب قدرت انعطاف پذیری مغز

نویسنده در قدرت انعطاف‌پذیری مغز از این گزاره‌ی محوری شروع کرده است که «آنچه امروز فکر می‌شود، فردای فرد را می‌سازد» و تلاش کرده این جمله را از سطح شعار به سطح توضیح عصبی برساند. او توضیح داده است که هر پیام تکراری – چه از درون، یعنی خودگویی و افکار، و چه از بیرون، یعنی خانواده، مدرسه، رسانه و فرهنگ – در مغز به‌صورت مسیرهای عصبی ذخیره می‌شود. این مسیرها با تکرار، از «راه باریک» به «جاده»، «اتوبان» و درنهایت «بزرگراه» تبدیل می‌شوند و به‌مرور به‌قدری قوی می‌شوند که فرد آن‌ها را «واقعیت» و «هویت» خود می‌بیند. به‌این‌ترتیب، احساس‌هایی مثل «من خجالتی‌ام»، «من در ریاضی ضعیفم» یا برعکس «من می‌توانم این کار را انجام دهم» نه نتیجه‌ی ژن‌های تغییرناپذیر بلکه محصول همین برنامه‌نویسی عصبی هستند. در بخش‌های میانی کتاب، شاد هلمستتر مفهوم «حلقه‌ی بازخورد فعالیت عصبی» را معرفی کرده است: فرد به‌چیزی فکر می‌کند، مغز آن را ثبت و با برنامه‌های قبلی مقایسه می‌کند، براساس آن واکنش نشان می‌دهد و همان واکنش، فکر و احساس مشابهی را دوباره تولید می‌کند. مثال «مارک» که روزش را با انتظار شکست شروع می‌کند و درنهایت همان شکست را تجربه می‌کند، برای نشان‌دادن این حلقه به‌کار رفته است. نویسنده سپس این ایده را گسترش داده است که چگونه می‌توان این حلقه را به‌نفع خود برگرداند؛ با تغییر آگاهانه‌ی خودگویی، تمرکز بر اهداف، تجسم، مراقبه، ایجاد نگرش مثبت و تکرار پیام‌های تازه تا جایی که مسیرهای عصبی جدید ساخته شوند. در فصل‌های بعدی، بحث ژن‌ها و اپی‌ژنتیک مطرح شده است؛ این‌که ژن‌ها بیشتر شبیه «کلید» هستند که با ادراکات و افکار روشن یا خاموش می‌شوند و این افکارند که تا حد زیادی تعیین می‌کنند کدام استعدادها و گرایش‌ها فعال شوند. نویسنده در کنار توضیح‌های نظری، از تجربه‌ی شخصی خود در نوشتن کتاب قبلی‌اش و نیز از نقش والدین و مربیان در شکل‌دادن به مغز کودکان مثال آورده است تا نشان دهد چگونه می‌توان با ورودی‌های آگاهانه، آینده‌ی ذهنی و عاطفی را از نو طراحی کرد.

چرا باید کتاب قدرت انعطاف پذیری مغز را بخوانیم؟

قدرت انعطاف‌پذیری مغز برای کسانی که می‌خواهند بدانند «چرا» و «چگونه» تغییر در زندگی رخ می‌دهد، تصویری نسبتاً روشن از پشت‌صحنه‌ی مغز ارائه کرده است. این کتاب نشان می‌دهد احساس‌ها، عادت‌ها و حتی تصویر فرد از خودش، صرفاً ویژگی‌های ثابت و ذاتی نیستند بلکه نتیجه‌ی مسیرهایی هستند که در مغز ساخته شده‌اند و می‌توان آن‌ها را بازنویسی کرد. خواننده با مفاهیمی مانند نوروپلاستیسیته، حلقه‌ی بازخورد فعالیت عصبی و برنامه‌نویسی ذهن آشنا می‌شود و می‌بیند که ایده‌هایی مثل مثبت‌اندیشی، تعیین هدف، تجسم و خودگویی، فقط توصیه‌های انگیزشی نیستند بلکه با ساختار عصبی مغز پیوند دارند. این کتاب همچنین برای کسانی که میان «علم اعصاب» و «رشد فردی» شکاف می‌بینند، پلی توضیحی ساخته است. نویسنده از یک‌سو به فناوری‌ها و یافته‌های علوم اعصاب اشاره کرده و از سوی دیگر آن‌ها را به موقعیت‌های روزمره مثل استرس شغلی، نگرش منفی، ترس از شکست، انتخاب مسیر شغلی یا تربیت فرزند وصل کرده است. تمرین‌هایی مانند تصور «رنگ‌آمیزی مغز» با سه رنگ مختلف کمک می‌کند فرد به‌طور عینی‌تری ببیند که حجم افکار مثبت، منفی و خنثی‌اش چقدر است و چگونه این الگوها در طول سال‌ها به بخشی از شخصیت او تبدیل شده‌اند. برای کسانی که به‌دنبال درک عمیق‌تری از نقش افکار در شکل‌دادن به آینده‌ی خود هستند، این کتاب مجموعه‌ای از توضیح‌ها، مثال‌ها و پیشنهادهای ذهنی فراهم کرده است که می‌تواند نقطه‌ی شروعی برای بازنگری در برنامه‌های درونی باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن قدرت انعطاف‌پذیری مغز به کسانی پیشنهاد می‌شود که به موضوعاتی مانند تغییر عادت‌ها، خودسازی، روان‌شناسی مغز، خودگویی و نقش افکار در شکل‌دادن به زندگی علاقه دارند. همچنین به والدین، مربیان، مشاوران و افرادی که با نوجوانان و جوانان کار می‌کنند پیشنهاد می‌شود تا بهتر بفهمند ورودی‌های ذهنی چگونه در مغز ثبت می‌شود و چه اثری بر آینده‌ی فکری و عاطفی می‌گذارد.