کتاب قلم و شمشیر

کتاب قلم و شمشیر نوشته‌ی دیوید بارسامیان گفت‌وگویی بلند، پیوسته و چندلایه با ادوارد سعید است که انتشارات نجوای نقره‌ای آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی مجموعه مصاحبه‌هایی شکل گرفته که بارسامیان طی سال‌ها در نیویورک و در قالب برنامه‌های رادیویی با سعید انجام داده و بعدتر به‌صورت کتابی مستقل گردآوری شده است. متن اصلی این اثر به انگلیسی بوده که ابتدا توفیق الاسدی آن را به عربی برگردانده و سپس خدیجه حیدری ترجمه‌ی فارسی را بر اساس نسخه‌ی عربی فراهم کرده است. قلم و شمشیر در قالب گفت‌وگو به زندگی شخصی، تجربه‌ی تبعید، بیماری، تهدید، فعالیت سیاسی و اندیشه‌ی نظری سعید درباره‌ی امپریالیسم، شرق‌شناسی، مسئله‌ی فلسطین، نقش روشنفکر، فرهنگ و موسیقی می‌پردازد و در کنار آن، مقدمه‌ی مفصل اقبال احمد تصویری تحلیلی از جایگاه سعید در جهان عرب و فضای فکری معاصر ترسیم کرده است. ساختار کتاب ترکیبی از مقدمه‌ها و چند بخش گفت‌وگویی است که در آن‌ها پرسش‌های بارسامیان بهانه‌ای برای بازکردن گره‌های فکری و زیسته‌ی سعید می‌شود؛ از نقد صهیونیسم و رسانه‌های غربی تا تأمل درباره‌ی حافظه، پشیمانی، رستگاری و امکان آشتی. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قلم و شمشیر

کتاب قلم و شمشیر با مقدمه‌ی تحلیلی و طولانی اقبال احمد آغاز می‌شود و از همان ابتدا نشان می‌دهد که صرفاً مجموعه‌ای از مصاحبه‌های پراکنده نیست، بلکه تلاشی است برای پیوندزدن زندگی و اندیشه‌ی ادوارد سعید در یک قاب واحد. در این مقدمه، احمد توضیح می‌دهد چرا انتشار گفت‌وگو با متفکری که آثارش در دانشگاه‌های متعدد تدریس می‌شود هنوز ضروری است؛ به‌زعم او، این متن بیش از هر کتاب دیگر، «شخص» پشت نام ادوارد سعید را آشکار می‌کند. در همین بخش، خواننده با مضامینی روبه‌رو می‌شود که در سراسر کتاب تکرار و تعمیق می‌شوند: تبعید، سلب مالکیت، تهدید به مرگ، بیماری، شجاعت در زندگی روزمره، نقد توافق‌های سیاسی ساف و اسرائیل، و اصرار سعید بر «کنترپوان»؛ یعنی روایت بدیل در برابر روایت مسلط. کتاب قلم و شمشیر در ادامه وارد بدنه‌ی اصلی گفت‌وگوها می‌شود که بارسامیان در چند نوبت و در سال‌های مختلف ضبط کرده است. این گفت‌وگوها در چند بخش موضوعی تنظیم شده‌اند؛ بخشی با عنوان‌هایی مانند «بخش نخست: سیاست و فرهنگ تبعید فلسطینی» و «بخش دوم: بازنگری شرق‌شناسی» که هرکدام بر محور خاصی می‌چرخند. در بخش نخست، سعید از «پرسش‌بودن فلسطین»، تجربه‌ی تبعید، شکل‌گیری آگاهی ملی فلسطینی‌ها، نقش ادبیات و شعر (به‌ویژه محمود درویش و غسان کنفانی) و تصویرسازی رسانه‌های غربی از فلسطینی‌ها سخن می‌گوید. در همین‌جا بحث‌هایی درباره‌ی تروریسم، برچسب‌زنی، و تلاش برای زدودن نام فلسطین از حافظه‌ی عمومی مطرح شده است. در پاراگراف‌های بعدی کتاب قلم و شمشیر، در بخش‌هایی مانند «بازنگری شرق‌شناسی»، سعید به‌طور مستقیم به میراث کتاب شرق‌شناسی خود بازمی‌گردد و نشان می‌دهد چگونه الگوهای قدیمی بازنمایی شرق هنوز در رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و سیاست آمریکا و اسرائیل فعال‌اند. او از نقش مستشرقان و «عرب‌شناسان» در خدمت به پروژه‌های امنیتی و نظامی، پیوند میان دانش و قدرت، و تولید تصویرهایی از اسلام و عرب‌ها به‌عنوان خشونت‌طلب و غیرعقلانی سخن گفته است. در جای‌جای گفت‌وگوها، نام‌ها و نمونه‌های مشخصی از کتاب‌ها، مقالات و چهره‌های رسانه‌ای و دانشگاهی غربی می‌آید که به‌زعم سعید، در ساختن این تصویرها نقش داشته‌اند. در کنار این مباحث نظری، کتاب به لحظات بسیار شخصی هم وارد می‌شود: از مواجهه‌ی سعید با راننده‌ی تاکسی اسرائیلی و ژنرال متی پلد تا روایت او از بیماری سرطان خون، بازگشت کوتاهش به فلسطین، ناتوانی‌اش از ورود به خانه‌ی کودکی در قدس، و احساس «قربانیِ قربانیان بودن». ساختار کتاب با رفت‌وآمد میان تحلیل سیاسی، خاطره‌ی شخصی، نقد فرهنگی و گفت‌وگوی زنده، تصویری چندبعدی از سعید می‌سازد که هم نظریه‌پرداز است و هم تبعیدی درگیر با زندگی روزمره، هم منتقد صهیونیسم است و هم نگران فرقه‌گرایی در میان فلسطینی‌ها و جهان عرب.

خلاصه کتاب قلم و شمشیر

در قلم و شمشیر، دیوید بارسامیان با طرح پرسش‌های پی‌درپی، ادوارد سعید را به بازگویی هم‌زمان زندگی شخصی و دستگاه فکری‌اش فرامی‌خواند. محور اصلی گفت‌وگوها مسئله‌ی فلسطین است؛ اما سعید از همان ابتدا توضیح می‌دهد که «پرسش‌بودن فلسطین» فقط یک مناقشه‌ی سیاسی نیست، بلکه تلاشی است برای حذف یک نام و یک مردم از موجودیت. او می‌گوید حتی خود فلسطینی‌ها گاهی هنگام به‌زبان‌آوردن نام فلسطین لرز خفیفی در ذهنشان حس می‌کنند، چون این نام به‌جای آنکه خنثی باشد، به میدان مناقشه تبدیل شده است. سعید در بخش «سیاست و فرهنگ تبعید فلسطینی» نشان می‌دهد چگونه پس از سال ۱۹۴۸ و فروپاشی جامعه‌ی فلسطینی، نوعی پوچی و خاموشی بر این مردم حاکم شد و سپس در اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰ و بعد از آن، آگاهی ملی از دل ادبیات، شعر، روزنامه‌نگاری و کنش فرهنگی دوباره سر برآورد. او از گروه «الارض»، از شاعران و نویسندگانی چون محمود درویش و غسان کنفانی و از شکل‌گیری زبانی تازه سخن می‌گوید که صدای تبعید، مقاومت و طبقات فراموش‌شده را نمایندگی می‌کند. در برابر برچسب‌هایی مانند «تروریست» و «پناهنده»، سعید توضیح می‌دهد چگونه تجربه‌هایی مثل حمله‌ی ۱۹۸۲ اسرائیل به لبنان، کلیشه‌ها را ترک می‌اندازد و واقعیت دیگری از اسرائیل و فلسطین را آشکار می‌کند. در بخش‌های بعدی، سعید به پیوند دانش و قدرت می‌پردازد. او از مستشرقان و «عرب‌شناسان»ی می‌گوید که در اسرائیل و آمریکا در خدمت دستگاه‌های نظامی و رسانه‌ای قرار گرفته‌اند؛ استادانی که در عین تدریس ادبیات و تاریخ اسلام، مشاور ارتش در سرزمین‌های اشغالی‌اند یا در رسانه‌های بزرگ آمریکا، اسلام را ذاتاً پیوندخورده با تروریسم معرفی می‌کنند. سعید این وضعیت را ادامه‌ی همان الگوهایی می‌داند که در شرق‌شناسی کلاسیک تحلیل کرده بود: تولید دانشی که به اشغال و سلطه مشروعیت می‌دهد. در کنار این تحلیل‌ها، کتاب به تجربه‌ی زیسته‌ی سعید نیز می‌پردازد: تهدید به مرگ، هشدارهای اف‌بی‌آی، هم‌زمانی این تهدیدها با ترور فعالان فلسطینی، و در عین حال تصمیم او برای ادامه‌ی زندگی عادی، تدریس، سفر و نوشتن. او درباره‌ی بیماری سرطان خون خود حرف می‌زند و این‌که چگونه سعی می‌کند به‌جای غرق‌شدن در آینده، بر کارهایی که هنوز «باید گفته و نوشته شوند» تمرکز کند. در گفت‌وگوها، لحظات پررنگی از مواجهه با اسرائیلی‌ها نیز روایت می‌شود: از راننده‌ی تاکسی‌ای که از سربازی‌نرفتنش می‌گوید تا متی پلد که انگیزه‌ی فعالیت صلح‌طلبانه‌اش را در یک کلمه خلاصه می‌کند: «پشیمانی». این لحظات برای سعید نمونه‌هایی از امکان رستگاری و آشتی‌اند، هرچند او هم‌زمان از «کاپیتولاسیون» ساف در توافق‌های مادرید و اسلو و دفن‌شدن روایت فلسطینی‌ها زیر افسانه‌های استعماری انتقاد می‌کند. در لایه‌ای عمیق‌تر، قلم و شمشیر به دغدغه‌ی همیشگی سعید درباره‌ی جهان‌گرایی، نقد فرقه‌گرایی و جست‌وجوی «کنترپوان» می‌پردازد. او از تجربه‌ی کودکی در قدس و قاهره، مدارس چندقومیتی، و نفرتش از قوم‌گرایی جدید سخن می‌گوید و نشان می‌دهد چگونه رنج سلب مالکیت فلسطینی او را به هم‌سویی با چهره‌هایی مانند ماندلا و سی.ال.آر. جیمز رسانده است. در سراسر کتاب، ایده‌ی مرکزی این است که بدون به‌رسمیت‌شناختن رنج و روایت فلسطینی‌ها، هیچ صلح پایداری ممکن نیست و هر توافقی که بر انکار و نابرابری بنا شود، چیزی جز شکل دیگری از سلطه نخواهد بود.

چرا باید کتاب قلم و شمشیر را بخوانیم؟

قلم و شمشیر فرصتی فراهم کرده است تا اندیشه‌ی ادوارد سعید نه در قالب متنی کاملاً نظری، بلکه در شکل گفت‌وگویی زنده و واکنشی دیده شود. خواننده در این کتاب با همان مفاهیمی روبه‌رو می‌شود که در شرق‌شناسی و فرهنگ و امپریالیسم مطرح شده‌اند، اما این‌بار در پیوند مستقیم با زندگی روزمره‌ی سعید، تجربه‌ی تبعید، بیماری، تهدید و فعالیت سیاسی او. این پیوند میان زندگی و نظریه، فهم بسیاری از مواضع فکری سعید را روشن‌تر می‌کند؛ برای مثال، وقتی از «قربانیِ قربانیان بودن» سخن می‌گوید یا بر ضرورت «کنترپوان» در برابر روایت مسلط تأکید می‌کند، بلافاصله نمونه‌های عینی و خاطرات شخصی در ادامه می‌آیند. این کتاب همچنین تصویری از پشت‌صحنه‌ی سیاست خاورمیانه، مذاکرات ساف و اسرائیل، نقش رسانه‌های غربی و شبکه‌ی مستشرقان در آمریکا و اسرائیل ارائه می‌دهد که در متن‌های رسمی کمتر دیده می‌شود. گفت‌وگوها نشان می‌دهند چگونه برچسب‌هایی مانند تروریسم، خشونت و عقب‌ماندگی فرهنگی ساخته و تکرار می‌شوند و چه نسبتی با منافع سیاسی دارند. در عین حال، قلم و شمشیر فقط کتابی درباره‌ی فلسطین نیست؛ بحث‌های آن درباره‌ی تبعید، حافظه، پشیمانی، رستگاری، جهان‌گرایی و مسئولیت روشنفکر، برای فهم رابطه‌ی فرهنگ و قدرت در مقیاس گسترده‌تر نیز اهمیت دارد. برای کسانی که پیش‌تر آثار سعید را خوانده‌اند، این کتاب امکان تازه‌ای برای دیدن چهره‌ی انسانی‌تر و روزمره‌ی او فراهم می‌کند؛ از علاقه‌اش به موسیقی و اپرا تا شوخ‌طبعی و شیوه‌ی مواجهه‌اش با خطر و بیماری. برای کسانی هم که نخستین‌بار با نام او روبه‌رو می‌شوند، قلم و شمشیر می‌تواند مدخلی روشن و منسجم به جهان فکری‌اش باشد، چون پرسش‌های بارسامیان بسیاری از ابهام‌ها و سؤالات رایج درباره‌ی فلسطین، صهیونیسم، شرق‌شناسی و نقش روشنفکر را مستقیماً پیش می‌کشد و سعید ناچار است پاسخ‌هایی صریح و توضیح‌دار ارائه کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن قلم و شمشیر به کسانی پیشنهاد می‌شود که به مسئله‌ی فلسطین، صهیونیسم و سیاست خاورمیانه علاقه‌مند هستند و می‌خواهند این موضوعات را از زاویه‌ی تجربه‌ی شخصی و تحلیل فرهنگی ادوارد سعید دنبال کنند. همچنین به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های مطالعات فرهنگی، علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، مطالعات خاورمیانه و ادبیات تطبیقی که با کتاب‌هایی مانند شرق‌شناسی و فرهنگ و امپریالیسم سروکار دارند، می‌تواند تصویری تکمیلی از جهان فکری سعید بدهد. برای خوانندگانی که دغدغه‌ی تبعید، مهاجرت، حافظه‌ی جمعی، نقش روشنفکر و نسبت فرهنگ و قدرت را دنبال می‌کنند نیز این کتاب منبعی غنی و تأمل‌برانگیز است.