کتاب آموزش و یادگیری موثر

کتاب آموزش و یادگیری موثر (روش تدریس معلم در آموزش و پرورش) نوشته‌ی سجاد صدقی و اشرف ارشدی اثری است که به‌طور متمرکز به کار معلم در کلاس درس، شیوه‌ی تدریس و فرایند یادگیری دانش‌آموزان می‌پردازد. انتشارات نجوای نقره‌ای آن را منتشر کرده است. نویسندگان از همان صفحات آغازین، تدریس را به‌عنوان فعالیتی دوطرفه میان معلم و شاگرد تعریف کرده‌اند که هدف آن ایجاد یادگیری است و نشان داده‌اند که هر خطای کوچک در رفتار آموزشی می‌تواند اثر عمیقی بر روح و آینده‌ی کودک بگذارد. ساختار کتاب بر پایه‌ی مفاهیم کلیدی آموزش، تعریف یادگیری، هدف‌گذاری آموزشی، مهارت‌های فرایند تدریس، روش‌های مختلف ارائه‌ی درس، مدیریت کلاس، ارزشیابی و شناخت اختلالات یادگیری شکل گرفته است. در کنار این مباحث، به نقش والدین، فضای خانه، ویژگی‌های رشدی کودکان در سنین مختلف و انتظارات دانش‌آموزان از معلم نیز پرداخته شده است تا تصویر نسبتاً کاملی از میدان واقعی آموزش مدرسه‌ای ارائه شود. در این کتاب، هم مبانی نظری مانند طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی بلوم و حیطه‌های شناختی، عاطفی و روانی‌ـ‌حرکتی توضیح داده شده و هم نمونه‌های عملی مثل طرح درس سالانه، طرح درس روزانه، زمان‌بندی کتاب درسی، شیوه‌ی برخورد با رفتارهای نامطلوب و طراحی آزمون‌های پیشرفت تحصیلی آورده شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آموزش و یادگیری موثر

کتاب آموزش و یادگیری موثر نوشته‌ی سجاد صدقی و اشرف ارشدی با تمرکز بر نقش معلم در مدرسه، از همان ابتدا مسئله‌ی «انسان‌سازی» در تعلیم و تربیت را محور قرار داده است. نویسندگان ابتدا جایگاه مدرسه و معلم را در کنار خانواده و جامعه توضیح داده‌اند و نشان داده‌اند که بیشترین سهم در تربیت رسمی به کلاس درس و شیوه‌ی تدریس معلم تعلق دارد. سپس با طرح تعاریف کاربردی، مفاهیم پایه‌ای مانند آموزش، یادگیری، روش، فن، تدریس و طرح درس را روشن کرده‌اند تا خواننده در ادامه‌ی کتاب با واژه‌ها و اصطلاحات مشترک پیش برود. در فصل اهداف غایی دوره‌های مختلف آموزشی، هدف‌های دوره‌ی پیش‌دبستانی، دبستان، راهنمایی، متوسطه و پیش‌دانشگاهی به‌صورت جداگانه بیان شده و پیوند آن‌ها با هدف‌گذاری معلم در سطح کلاس توضیح داده شده است. بخش مهمی از کتاب به طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی بلوم در سه حیطه‌ی شناختی، عاطفی و روانی‌ـ‌حرکتی اختصاص دارد و زیرسطح‌های هر حیطه (مثل دانستن، فهمیدن، کاربرد، تحلیل، ترکیب و ارزشیابی در حیطه‌ی شناختی) با مثال‌ها و توضیحات جزئی‌تر معرفی شده است. در ادامه، ویژگی‌های رشدی کودکان در سنین مختلف دبستان (۴ تا ۱۱ سال) در چهار بعد جسمانی، روانی، عاطفی و اجتماعی بررسی شده تا معلم بتواند انتظارات خود را با توان واقعی دانش‌آموزان هماهنگ کند. کتاب آموزش و یادگیری موثر در فصل‌های بعدی به مهارت‌های فرایند تدریس می‌پردازد و آن‌ها را در سه بخش مهارت‌های قبل از تدریس، ضمن تدریس و پس از تدریس دسته‌بندی کرده است. در بخش قبل از تدریس، طراحی سالانه‌ی برنامه‌ی تدریس، زمان‌بندی کتاب درسی در طول سال تحصیلی، تنظیم طرح درس روزانه و تعیین هدف‌های آموزشی و رفتار ورودی دانش‌آموزان به‌تفصیل شرح داده شده است. سپس در فصل تقسیم‌بندی روش‌های تدریس، مجموعه‌ای از روش‌های تاریخی و نوین مانند روش توضیحی، سخنرانی، بحث، حل مسئله، پرسش و پاسخ، آزمایشی، پروژه، گروه‌های کوچک، نمایشی، بازی‌های تربیتی و کار میدانی معرفی شده و جایگاه هرکدام در کلاس درس توضیح داده شده است. فصل وسایل آموزشی و رسانه‌ها ویژگی‌های وسایل کمک‌آموزشی و نقش آن‌ها در انتقال پیام را بیان کرده است. در بخش مهارت‌های ضمن تدریس، موضوعاتی مانند اجرای آزمون رفتار ورودی، برقراری ارتباط، تمرکز بخشیدن به حواس دانش‌آموزان، آماده‌سازی، ارائه‌ی درس جدید، جمع‌بندی و برقراری انضباط در کلاس مطرح شده است. فصل‌های پایانی کتاب به رهنمودهایی برای مدیریت رفتارهای نامطلوب، انتظارات دانش‌آموزان از معلم، نکات قابل توجه برای والدین در خانه، طرح ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، ویژگی‌های معلم موثر، اهمیت تکلیف، بازخورد، و نیز اختلالات یادگیری، گروه‌های مختلف کودکان با مشکلات یادگیری، عوامل محیطی تشدیدکننده و مراحل درمان و بازپروری دشواری‌های گفتاری و خواندن اختصاص یافته است.

خلاصه کتاب آموزش و یادگیری موثر

در این کتاب، نویسندگان ابتدا مرز میان آموزش و یادگیری را روشن کرده‌اند: آموزش به‌عنوان فعالیتی از پیش طرح‌ریزی‌شده برای آسان‌کردن یادگیری تعریف شده و یادگیری به‌عنوان فرایند تغییر نسبتاً پایدار در رفتار بالقوه‌ی فرد بر اثر تجربه. از مقایسه‌ی این دو تعریف نتیجه گرفته شده که یادگیری هدف است و آموزش وسیله‌ی رسیدن به آن و هر آموزش لزوماً به یادگیری منجر نمی‌شود. سپس مفاهیم روش، فن، تدریس و طرح درس تعریف شده تا چارچوب نظری مشترکی برای ادامه‌ی بحث شکل بگیرد. بخش بعدی کتاب به اهداف غایی دوره‌های مختلف آموزشی اختصاص دارد. برای هر دوره از پیش‌دبستانی تا پیش‌دانشگاهی، هدف‌هایی مانند آماده‌سازی کودک برای ورود به مدرسه، پرورش مهارت‌های گوش‌کردن، خواندن، نوشتن، تفکر، خودآگاهی، استدلال، تلطیف عواطف، پی‌ریزی مبانی دینی و اخلاقی، تقویت اعتمادبه‌نفس، خودشناسی و آمادگی برای زندگی اجتماعی و ادامه‌ی تحصیل بیان شده است. سپس تأکید شده که معلم موثر باید این اهداف غایی را بشناسد و هدف‌های آموزشی هر درس را در راستای آن‌ها تنظیم کند. در ادامه، طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی بلوم در سه حیطه‌ی شناختی، عاطفی و روانی‌ـ‌حرکتی به‌صورت سلسله‌مراتبی شرح داده شده و برای هر سطح، نمونه‌هایی از رفتارهای مورد انتظار دانش‌آموزان آورده شده است. در فصل مهارت‌های فرایند تدریس، تدریس به سه مرحله‌ی قبل، ضمن و پس از تدریس تقسیم شده است. در مرحله‌ی قبل از تدریس، طراحی سالانه‌ی برنامه‌ی تدریس، زمان‌بندی کتاب درسی بر اساس تعداد جلسات واقعی (با درنظرگرفتن تعطیلات رسمی و احتمالی)، و تنظیم طرح درس روزانه با اجزایی مانند تعیین هدف درسی، رفتار ورودی، آزمون رفتار ورودی، مراحل و روش‌های تدریس، فعالیت‌های یادگیری و ارزشیابی توضیح داده شده است. در مرحله‌ی ضمن تدریس، مهارت‌هایی مانند اجرای آزمون رفتار ورودی برای تعیین نقطه‌ی شروع مناسب، برقراری ارتباط موثر، رفع موانع ارتباط (مربوط به معلم، دانش‌آموز، پیام و محیط)، تمرکز بخشیدن به حواس دانش‌آموزان از طریق صدا، حرکت، اشاره‌های کلامی و غیرکلامی، تنوع در روابط کلاسی، سکوت هدفمند و به‌کارگیری حواس مختلف، آماده‌سازی برای درس جدید، انتخاب و تنظیم منطقی مطالب و استفاده‌ی ترکیبی از روش‌های تدریس تشریح شده است. در مرحله‌ی پس از تدریس، فعالیت‌های تکمیلی مانند خلاصه‌کردن، مرور، تمرین، تعیین تکلیف، آماده‌سازی برای جلسه‌ی بعد و نیز ارزشیابی پیشرفت تحصیلی مطرح شده است. بخش قابل توجهی از کتاب به مدیریت کلاس و انضباط اختصاص دارد. ابتدا عوامل برهم‌زننده‌ی نظم کلاس در دو دسته‌ی رفتار معلم و رفتار دانش‌آموزان فهرست شده و سپس رهنمودهایی برای تنظیم قواعد کلاس، بیان مثبت انتظارات، تشویق رفتارهای مطلوب، نادیده‌گرفتن برخی رفتارهای خفیف، و استفاده از روش‌هایی مانند تقویت، جبران و تغییر تدریجی رفتار ارائه شده است. نمونه‌هایی مانند برخورد با پرحرفی، بازیگوشی، خودنمایی، ایجاد سر و صدا و بی‌نظمی در کلاس به‌طور جزئی بررسی شده‌اند. در کنار آن، انتظارات دانش‌آموزان از معلم (بی‌طرفی، صبر، انصاف، کمک به ضعیف‌ترها، پذیرش اشتباه، پرهیز از تهدید و تنبیه بدنی) و نکاتی که والدین در خانه باید رعایت کنند (ثبات برنامه‌ی روزانه، محدودکردن محرک‌ها هنگام انجام تکالیف، هماهنگی با مدرسه، شیوه‌ی تشویق و تنبیه) بیان شده است. در فصل ارزشیابی، مفهوم ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به‌عنوان سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه‌ی آن با هدف‌های آموزشی تعریف شده و مراحل آن (تعیین هدف، انتخاب ابزار، تجزیه‌وتحلیل اطلاعات و استفاده از نتایج برای بهبود آموزش) توضیح داده شده است. سپس جدول مشخصات درس برای طراحی آزمون، انواع آزمون‌های عینی (صحیح‌ـ‌غلط، جورکردنی، چندگزینه‌ای) و غیرعینی (تشریحی، کوتاه‌پاسخ) معرفی شده‌اند. در بخش ویژگی‌های معلم موثر، شش محور اصلی مطرح شده است: شخصیت معلم (همدلی، گوش‌دادن، احترام، انگیزه‌بخشی)، مدیریت و سازماندهی کلاس، سازماندهی آموزشی و طرح درس، اجرای آموزش، نظارت بر پیشرفت دانش‌آموزان از طریق تکلیف و بازخورد، و مهارت حرفه‌ای. در پایان، کتاب به اختلالات یادگیری، گروه‌های مختلف کودکان با مشکلات یادگیری، تأثیر عوامل محیطی، ویژگی‌های این کودکان، علل شکست در یادگیری و مراحل درمان و بازپروری دشواری‌های گفتاری و خواندن از نظر دلاکتو کارل می‌پردازد و راهکارهایی برای تقویت زبان شفاهی، آموزش خواندن و نوشتن و جمع‌بندی نکات کلیدی ارائه می‌کند.

چرا باید کتاب آموزش و یادگیری موثر را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که درگیر آموزش مدرسه‌ای هستند تصویری نسبتاً یکپارچه از آنچه در کلاس و اطراف آن رخ می‌دهد ارائه کرده است. از یک‌سو مفاهیم پایه‌ای مانند آموزش، یادگیری، هدف‌گذاری و طبقه‌بندی هدف‌های آموزشی را روشن می‌کند و از سوی دیگر آن مفاهیم را به کار روزمره‌ی معلم در قالب طرح درس، زمان‌بندی کتاب، انتخاب روش تدریس و طراحی آزمون پیوند می‌دهد. خواننده با مطالعه‌ی آن کتاب می‌تواند بفهمد که چگونه اهداف غایی دوره‌های تحصیلی به هدف‌های جزئی هر درس تبدیل می‌شوند و چرا بدون هدف‌گذاری دقیق، آموزش به «سرگردانی» تبدیل می‌شود. بخش‌های مربوط به مهارت‌های فرایند تدریس و مدیریت کلاس، برای کسانی که در کلاس‌های پرجمعیت با رفتارهای متنوع دانش‌آموزان روبه‌رو هستند، نکات عملی فراوانی دارد؛ از شیوه‌ی جلب توجه و تمرکز حواس تا برخورد با پرحرفی، بازیگوشی، خودنمایی و بی‌نظمی. در کنار آن، معرفی گسترده‌ی روش‌های تدریس و وسایل کمک‌آموزشی کمک می‌کند که معلم از یک شیوه‌ی ثابت فاصله بگیرد و ترکیبی از روش‌ها را متناسب با موضوع و شرایط کلاس انتخاب کند. فصل‌های مربوط به ارزشیابی، جدول مشخصات درس و انواع آزمون‌ها نیز برای طراحی امتحان‌هایی که واقعاً با هدف‌های آموزشی هماهنگ باشند راهگشا است. بخش پایانی کتاب که به ویژگی‌های معلم موثر، نقش تکلیف و بازخورد و نیز اختلالات یادگیری و راهکارهای تقویت زبان، خواندن و نوشتن می‌پردازد، آن را برای مواجهه با دانش‌آموزان متفاوت و نیازهای خاص آن‌ها مفید کرده است. پیوند دادن نقش معلم، مدرسه و والدین در فصل‌های مختلف باعث شده که آموزش نه‌تنها به‌عنوان فعالیتی در کلاس، بلکه به‌عنوان فرایندی گسترده‌تر در خانه و جامعه دیده شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به معلمان دوره‌های پیش‌دبستانی، دبستان، راهنمایی و متوسطه پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال بهبود روش تدریس، مدیریت کلاس و ارزشیابی خود هستند. به دانشجویان رشته‌های علوم تربیتی، آموزش ابتدایی و رشته‌های مرتبط نیز پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند نمونه‌ای کاربردی از پیوند نظریه‌های آموزشی با عمل کلاس را ببینند. همچنین به مدیران مدارس و مربیان آموزشی پیشنهاد می‌شود که درگیر برنامه‌ریزی درسی، نظارت بر تدریس و طراحی دوره‌های ضمن‌خدمت برای معلمان هستند. والدینی که علاقه‌مندند با فضای واقعی کلاس، انتظارات دانش‌آموزان از معلم و نقش خود در حمایت از یادگیری فرزندان آشنا شوند نیز می‌توانند از بخش‌های مربوط به ویژگی‌های رشدی کودکان، نکات خانه و اختلالات یادگیری استفاده کنند.