کتاب گل های داوودی

کتاب گل‌ های داوودی روایت ابراهیم پشت‌ پناه و ترجمه‌ مجید فتحی را نشر موغام منتشر کرده است. این کتاب بخشی از طرح زمینه‌ی تاریخ‌ شفاهی تبریز است و در قالب چند جلسه مصاحبه‌ی طولانی با ابراهیم پشت‌ پناه شکل گرفته؛ نقاشی که در متن کتاب از او به‌عنوان تاریخ زنده‌ی نقاشی معاصر تبریز یاد شده است. محتوای کتاب از دل گفت‌وگوهایی بیرون آمده که طی چند ماه و در چند جلسه ضبط شده و بعد به فارسی برگردانده و ویرایش شده است. در مقدمه‌ی ناشر و مقدمه‌ی مترجم توضیح داده شده است که این پروژه با چه روشی پیش رفته، چرا نام زمینه‌ی تاریخ‌ شفاهی تبریز برای مجموعه انتخاب شده و چه معیارهایی برای گزینش راویان و تنظیم متن در نظر گرفته شده است. کتاب بر پایه‌ی فصل‌های زمانی و موضوعی تنظیم شده است؛ از از تولد تا مدرسه و از دوره‌ی تهیه تا جنگ جهانی دوم تا فصل‌هایی درباره‌ی هنرستان، شاگردان، سفرها، نمایشگاه‌ها و سال‌های بازنشستگی. در لابه‌لای روایت زندگی شخصی و خانوادگی تصویر گسترده‌ای از تبریز، محله‌ها، مدرسه‌ها، قحطی، جنگ، ارتش، هنر و نقاشی در سده‌ی اخیر شکل می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گل های داوودی

کتاب گل‌ های داوودی گفت‌وگویی مفصل با ابراهیم پشت‌ پناه است که در قالب پروژه‌ی زمینه‌ی تاریخ‌ شفاهی تبریز ضبط شده و سپس به فارسی تنظیم شده است. در مقدمه‌ی ناشر توضیح داده شده که هدف مجموعه ثبت ریزتاریخ‌های تبریز از منظر فرهنگی‌ـ‌اجتماعی است؛ یعنی همان تجربه‌های روزمره و شخصی کسانی که در حاشیه‌ی روایت‌های رسمی مانده‌اند. در همین مقدمه به نقل از فرنان برودل و مانس اشپربر بر این نکته تأکید شده است که تاریخ فقط کار فاتحان نیست و زندگی کسانی که مدال و نشان ندارند هم بخشی از حافظه‌ی جمعی است. 

در ادامه ناشر و تنظیم‌کنندگان توضیح داده‌اند که چرا نام مجموعه را زمینه‌ی تاریخ‌ شفاهی تبریز گذاشته‌اند، چگونه مصاحبه‌شوندگان را انتخاب کرده‌اند، چه معیارهایی مثل سن، سلامت، میزان تأثیرگذاری اجتماعی و صداقت در نظر گرفته شده است و چرا از حذف تکرارها، استفاده از پاورقی و رسم‌الخط مصوب فرهنگستان بهره گرفته‌اند. کتاب گل‌ های داوودی در این چهارچوب به‌عنوان گفت‌وگو با ابراهیم پشت‌ پناه جای گرفته است. کتاب گل‌ های داوودی در بدنه‌ی اصلی خود از چند فصل زمانی تشکیل شده است که هرکدام بخشی از زندگی راوی و هم‌زمان بخشی از تاریخ تبریز را بازگو می‌کند. 

در مقدمه‌ی مترجم فضای کلی گفت‌وگوها، شیوه‌ی شکل‌گیری رابطه‌ی عاطفی میان مصاحبه‌کننده و راوی و جایگاه ابراهیم پشت‌ پناه در زنجیره‌ی نقاشان تبریز از کمال‌الدین بهزاد و سلطان‌محمد تا استادان هنرستان تبریز مرور شده است. در پایان کتاب نیز نمایه‌ای از نام‌ها، مکان‌ها، سازمان‌ها و مؤسسات آمده است تا خواننده بتواند در میان انبوه اشاره‌ها و خاطره‌ها مسیر خود را پیدا کند.

خلاصه کتاب گل های داوودی

در کتاب گل‌ های داوودی ابراهیم پشت‌ پناه در قالب گفت‌وگو زندگی خود را از کودکی تا سال‌های بازنشستگی و بازگشت دوباره به هنرستان روایت کرده است. محتوای کتاب از دل چهار جلسه مصاحبه‌ی طولانی به زبان ترکی شکل گرفته که بعداً مجید فتحی آن را به فارسی برگردانده و تنظیم کرده است. راوی از همان ابتدا با خاطره‌ای از پرسش کودکی‌اش درباره‌ی این‌که از کجا آمده‌ایم و پاسخ پدر نسبت خود را با زمان و تاریخ روشن می‌کند؛ امروز محصول دیروز است و دیروز یعنی تاریخ. از این نقطه روایت به‌سمت جزئیات زندگی خانوادگی در تبریز می‌رود؛ پدربزرگی که در باکو شاگرد قناد بوده، درگیر انقلاب ۱۹۱۷ شده، به تبریز برگشته، مدتی قزاق بوده و بعد زیر بار سنگین احساس گناه از خشونتی که مرتکب شده به خادم مسجد و مردی متقی تبدیل شده است. 

فضای خانه‌ی بزرگ خانوادگی، زندگی چند نسل زیر یک سقف، محله، مسجد پناهی، حصیرهای کف مسجد، شمع‌ها، سایه‌روشن دیوارها و ترس کودکانه‌ی راوی از سجده‌های طولانی پدربزرگ نخستین لایه‌ی این خاطره‌نگاری را می‌سازد. در ادامه کتاب گل‌ های داوودی به سال‌های مدرسه، محله‌ها و چهره‌ی تبریز در دهه‌های نخست سده‌ی گذشته می‌پردازد. ابراهیم پشت‌ پناه از مکتب‌خانه و سواد پدرش، از مدرسه‌ی گلزار و ادب و خیام، از ترکه‌ها و فلک، از شش اتاق مدرسه، از بشکه‌ی آب و هیزم‌های حیاط، از شهری که هنوز آب‌انبار و قنات دارد و از تجربه‌ی نخستین مواجهه‌اش با نقاشی و موسیقی حرف می‌زند؛ از دستگاه‌های پارچه‌بافی و ریتم کارگرانی که آواز می‌خوانند، از تابلوهای سیاه‌وسفید پشت ویترین مغازه‌ی عرب‌زاده در خیابان پهلوی، از صدای زنگ برج شهرداری و از تماشای آسفالت‌ریزی خیابان‌ها و غلتک سنگینی که مردم به آن هزار خروار می‌گفتند. 

جنگ جهانی دوم، شهریور ۱۳۲۰، بمباران تبریز، فرار خانواده به روستا، قحطی نان، صف‌های طولانی، مأموریت‌های پدر در میاندوآب و اردبیل، سفر به ارومیه و نخستین شنیدن صفحه‌های گرامافون با صدای قمر و اقبال آذر و بعدتر کوچ به تهران، جمشیدیه و گرگان، لایه‌ی بعدی روایت را شکل می‌دهد. در فصل‌های میانی راوی از استخدام در بستان‌آباد، آموزگاری، ورود به هنرستان هنرهای تجسمی تبریز، آشنایی با استادان و شاگردان، فضای آتلیه‌ها و نسبت خود با سنت نقاشی تبریز سخن گفته است. در مقدمه‌ی مترجم نام‌هایی چون کمال‌الدین بهزاد، سلطان‌محمد، میرمصور ارژنگی، مرتضی نخجوانی، رفیع مجتهدی، طباطبایی، محمدرضا ابرانی، مسعود غنی‌نژاد و فیروز نخجوانی به‌عنوان حلقه‌های گسسته‌ی تاریخ نقاشی تبریز یاد شده و جایگاه پشت‌پناه در ادامه‌ی این زنجیره نشان داده شده است. 

در فصل‌های پایانی سال‌های بازنشستگی، ناتوانی جسمی، بازگشت دوباره به هنرستان، سفرها و نمایشگاه‌ها و پرسش محوری چرا نقاشی؟ طرح شده است و راوی از رکن‌های اساسی زندگی خود از جمله سفر، کار، ایمان و هنر سخن گفته است. در تمام این مسیر زندگی فردی او با تاریخ اجتماعی تبریز، با جنگ، قحطی، تغییر حکومت‌ها، شکل‌گیری مدارس، رشد هنرستان و دگرگونی شهر درهم تنیده شده است.

چرا باید کتاب گل های داوودی را بخوانیم؟

کتاب گل‌ های داوودی امکانی فراهم کرده است تا زندگی یک نقاش تبریزی در پیوند با تاریخ یک شهر و یک دوره‌ی پرآشوب دیده شود. روایت ابراهیم پشت‌ پناه فقط شرح زندگی شخصی نیست؛ در خلال خاطرات او می‌توان شکل‌گیری مدارس غیردولتی، مکتب‌خانه‌ها، قحطی نان، حضور ارتش روس، مأموریت‌های ارتش ایران، سفرهای داخلی، شکل‌گیری هنرستان هنرهای تجسمی تبریز و نیز دگرگونی‌های شهری مثل آسفالت‌ریزی خیابان‌ها، راه‌آهن، سینما و گرامافون را دنبال کرد. جزئیاتی که او از محله‌ها، کوچه‌ها، مسجدها، مغازه‌ها، دستگاه‌های پارچه‌بافی، چاپخانه‌ها و خانه‌های قدیمی می‌آورد، تصویری زنده از تبریز در سده‌ی اخیر می‌سازد. 

از سوی دیگر کتاب گل‌ های داوودی نمونه‌ای روشن از کار با تاریخ‌شفاهی است؛ در مقدمه‌ها روش کار، معیارهای انتخاب راویان، شیوه‌ی ترجمه و تنظیم متن و نسبت میان وفاداری به گفتار و خوانایی متن توضیح داده شده است. خواننده می‌تواند ببیند که چگونه چند جلسه گفت‌وگو به متنی منسجم تبدیل شده، چه چیزهایی حذف یا در پاورقی توضیح داده شده و چگونه صدای راوی حفظ شده است. برای کسانی که به نقاشی و تاریخ هنر در تبریز علاقه‌مند هستند این کتاب فرصتی است برای آشنایی با تجربه‌ی زیسته‌ی یکی از چهره‌های این حوزه؛ از نخستین مواجهه‌های او با رنگ و صدا تا سال‌های تدریس در هنرستان و حضور در نمایشگاه‌ها. این اثر برای کسانی که به تاریخ اجتماعی و فرهنگی شهرها توجه دارند، نمونه‌ای است از این‌که چگونه می‌توان از خلال زندگی یک فرد لایه‌هایی از حافظه‌ی جمعی یک شهر را بازخوانی کرد.

خواندن کتاب گل های داوودی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب گل‌ های داوودی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ تبریز، محله‌ها و زندگی روزمره‌ی مردم در سده‌ی اخیر علاقه‌مند هستند. به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های تاریخ، جامعه‌شناسی، مطالعات شهری و هنر که به‌دنبال نمونه‌های میدانی تاریخ‌شفاهی هستند نیز می‌توان این کتاب را پیشنهاد کرد. مطالعه‌ی این اثر به هنرجویان و علاقه‌مندان نقاشی و تاریخ هنر در تبریز که می‌خواهند مسیر زیسته‌ی یک نقاش و معلم هنر را در پیوند با شهر و زمانه‌اش دنبال کنند نیز توصیه می‌شود.