کتاب توطئه

کتاب توطئه (Conspiracy) نوشته مایکل شرمر و ترجمه زهرا ایزدی توسط نشر مهرگان خرد منتشر شده است. این کتاب ریشه‌ها، ساختار و پیامدهای باور به تئوری‌های توطئه را بررسی کرده و کوشیده است با رویکردی تحلیلی و میان‌رشته‌ای، چرایی و چگونگی شکل‌گیری این باورها را در جوامع انسانی واکاوی کند. نویسنده که به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته‌ی شک‌گرایی علمی شناخته شده، در این اثر با بهره‌گیری از پژوهش‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، تاریخ و علوم شناختی، به‌دنبال پاسخ به این پرسش بوده است که چرا حتی افراد منطقی و تحصیل‌کرده نیز گاهی به باورهای عجیب و غیرمنطقی گرایش پیدا می‌کنند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب توطئه اثر مایکل شرمر

کتاب توطئه (چرا چیزهایی را باور می‌کنیم که با عقل جور درنمی‌آیند؟) به قلم مایکل شرمر به بررسی پدیده‌ی باور به تئوری‌های توطئه در جوامع معاصر پرداخته است. این کتاب موضوع را از منظرهای تاریخی، روان‌شناختی و اجتماعی تحلیل کرده است. نویسنده سه مدل اصلی توطئه‌گرایی را معرفی می‌کند؛ نیابتی، قبیله‌ای و سازنده. او نشان می‌دهد که باور به تئوری‌های توطئه پدیده‌ای مدرن نیست، ریشه در تاریخ تکامل انسان دارد و به‌نوعی سازگاری شناختی برای بقا محسوب می‌شود. این اثر ابتدا به ریشه‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی این باورها می‌پردازد و سپس ابزارهایی برای ارزیابی و راستی‌آزمایی تئوری‌های توطئه ارائه می‌دهد.

مایکل شرمر در ادامه‌ی کتاب توطئه نمونه‌هایی از تئوری‌های توطئه‌ی مشهور و واقعی در تاریخ را بررسی کرده و در بخش پایانی، راهکارهایی برای گفت‌وگو با باورمندان به این تئوری‌ها و بازسازی اعتماد اجتماعی پیشنهاد کرده است. این نویسنده با استفاده از مثال‌های معاصر و قدیمی نشان داده است که تئوری‌های توطئه چگونه می‌توانند بر سیاست، رسانه و حتی روابط خانوادگی تأثیر بگذارند و چه نقشی در تضعیف اعتماد اجتماعی دارند. عنوان کامل این اثر در زبان مبدأ عبارت است از Conspiracy : why the rational believe the irrational.

خلاصه کتاب توطئه

چرا انسان‌ها، حتی افراد باهوش و منطقی، به باورهایی گرایش پیدا می‌کنند که با شواهد و عقلانیت سازگار نیست. سه عامل کلیدی برای توضیح این پدیده عبارت است از توطئه‌گرایی نیابتی (که تئوری‌های توطئه را نماینده‌ی نوعی حقیقت اسطوره‌ای یا تجربه‌ی زیسته می‌داند)، توطئه‌گرایی قبیله‌ای (که باور به تئوری‌های توطئه را بخشی از هویت گروهی و نشانه‌ی وفاداری به قبیله یا گروه می‌داند) و توطئه‌گرایی سازنده (که بر این نکته تأکید دارد که برخی تئوری‌های توطئه واقعاً درست بوده‌اند و بنابراین باور به آن‌ها نوعی احتیاط عقلانی است).

نویسنده نیروهای روان‌شناختی و جامعه‌شناختی مؤثر بر تقویت این باورها را بررسی کرده است؛ ازجمله استدلال انگیزشی، ناهماهنگی شناختی، سوگیری تأیید، الگوجویی و عاملیت‌گرایی. او نشان داده است که این نیروها چگونه در شرایط عدم‌قطعیت، اضطراب یا ازدست‌دادن کنترل شدت می‌گیرند و افراد را به‌سمت پذیرش تئوری‌های توطئه سوق می‌دهند. مایکل شرمر در بخش دوم به بررسی ابزارهای ارزیابی صحت‌وسقم تئوری‌های توطئه می‌پردازد و نمونه‌هایی از تئوری‌های مشهور (مانند حادثه‌ی ۱۱ سپتامبر، ترور جان اف. کندی و جنبش کیوانان) را تحلیل می‌کند.

مایکل شرمر تفاوت میان تئوری‌های پارانوییدی و واقع‌گرایانه را شرح داده و تأکید کرده است که برخی از تئوری‌ها ریشه در واقعیت دارند، اما بسیاری دیگر حاصل سوءظن و ساده‌سازی بیش‌ازحد مسائل پیچیده‌اند. کتاب نهایتاً به راهکارهایی برای گفت‌وگو با باورمندان به تئوری‌های توطئه و بازسازی اعتماد اجتماعی می‌پردازد و اهمیت سواد رسانه‌ای، تفکر انتقادی و فرهنگ گفت‌وگو را برجسته می‌کند.

چرا باید کتاب توطئه را بخوانیم؟

کتاب توطئه با رویکردی تحلیلی و میان‌رشته‌ای به یکی از مهم‌ترین مسائل عصر اطلاعات می‌پردازد؛ اینکه چرا و چگونه تئوری‌های توطئه شکل می‌گیرند و گسترش می‌یابند. این کتاب به ریشه‌های روان‌شناختی و تاریخی این پدیده می‌پردازد و ابزارهایی برای شناسایی و ارزیابی صحت تئوری‌های توطئه ارائه می‌دهد. خواننده با مطالعه‌ی این اثر با سازوکارهای ذهنی و اجتماعی که زمینه‌ساز پذیرش باورهای غیرمنطقی می‌شوند، آشنا می‌شود و می‌تواند مهارت‌های تفکر انتقادی و سواد رسانه‌ای خود را تقویت کند. همچنین این کتاب به اهمیت بازسازی اعتماد اجتماعی و نقش گفت‌وگو در مقابله با اطلاعات غلط اشاره کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی شناخت ریشه‌های بی‌اعتمادی، اخبار جعلی و تأثیر تئوری‌های توطئه بر جامعه را دارند؛ به‌ویژه به روزنامه‌نگاران، فعالان رسانه، پژوهشگران علوم اجتماعی و روان‌شناسی و افرادی که به‌دنبال تقویت تفکر انتقادی و سواد رسانه‌ای هستند.

درباره مایکل شرمر

مایکل شرمر (Michael Shermer) زاده‌ی سال ۱۹۵۴ میلادی و یک نویسنده‌ی علمی آمریکایی، مورخ علم و از چهره‌های برجسته در ترویج شک‌گرایی علمی است که به‌عنوان بنیان‌گذار انجمن شکاکان و ناشر مؤسس مجله‌ی Skeptic شناخته شده است؛ نشریه‌ای که به بررسی و نقد ادعاهای شبه‌علمی و پدیده‌های ماوراءالطبیعه می‌پردازد. او همچنین تهیه‌کننده و مجری مشترک مجموعه‌ی تلویزیونی Exploring the Unknown بوده و سال‌ها به‌عنوان ستون‌نویس ماهانه در مجله‌ی Scientific American فعالیت کرده است.

شرمر نویسنده‌ی بیش از ۱۲ کتاب است و در آثار خود به تحلیل چرایی شکل‌گیری باورهای نادرست، خرافات و اعتقادات غیرعلمی پرداخته است. ازجمله کتاب‌های او می‌توان به توطئه (چرا چیزهایی را باور می‌کنیم که با عقل جور درنمی‌آیند؟) اشاره کرد. این نویسنده ابتدا در محیطی غیرمذهبی رشد یافت، اما در نوجوانی به مسیحیت بنیادگرا گرایش پیدا کرد و حتی مدتی به تبلیغ آن پرداخت؛ بااین‌حال در دوران تحصیلات تکمیلی و تحت‌تأثیر تجربه‌های شخصی و مطالعات علمی، باورهای دینی خود را کنار گذاشت و خود را آگنوستیک، خداناباور و درعین‌حال شکاک دانست.

مسیر حرفه‌ای مایکل شرمر تنها به حوزه‌ی نویسندگی و پژوهش محدود نبوده و پیش از آن به‌عنوان دوچرخه‌سوار حرفه‌ای فعالیت داشته و حتی در تأسیس مسابقه‌ی معروف Race Across America نقش داشته است. او بعدها به تدریس در حوزه‌ی تاریخ علم و تفکر انتقادی پرداخت و در دانشگاه‌هایی مانند Chapman به آموزش درس Skepticism 101 مشغول شد. فعالیت‌های علمی و رسانه‌ای این نویسنده ازجمله سخنرانی‌ها، مناظره‌ها و حضور در برنامه‌های تلویزیونی، همگی، در راستای ترویج تفکر علمی، نقد باورهای غیرمستند و افزایش آگاهی عمومی درباره‌ی نحوه‌ی شکل‌گیری باورها و خطاهای شناختی انسان بوده است.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

مایکل شرمر به‌عنوان عضو (Fellow) در سال ۲۰۰۱ در انجمن لینئان لندن انتخاب  شد. او جایزه‌ی فارغ‌التحصیل برجسته را از دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در سال ۲۰۰۲ دریافت کرد. همچنین این نویسنده جایزه‌ی فیلیپ جی. کلاس از NCAS را در سال ۲۰۰۶، دکترای افتخاری در رشته‌ی علوم انسانی از کالج ویتیر را در ۲۰۰۸ و جایزه‌ی دهمین سالگرد را از گروه تحقیقات مستقل در سال ۲۰۱۰ میلادی دریافت کرده است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب چیست؟

- نشریه‌ی Kirkus Reviews کتاب توطئه را گردشی جذاب در دنیای کج‌فکری‌های عجیب‌غریب و نیز دارای راهکارهایی ملایم اما قاطع برای مقابله با آن‌ها دانسته است.

بخشی از کتاب توطئه

«۱. توطئه‌ها و تئوری‌های توطئه؛ چه تفاوت‌هایی دارند و چه تفاوت‌هایی ایجاد می‌کنند

چهارشنبه ۱۶ مِی ۲۰۲۱، من چندین ساعت را در اتوبوسی تب‌کرده از گرمای هوا در بیابانی از چراغ‌های نئون -لاس‌وگاس- همراه با گروهی سرخوش از توطئه‌گرایان انگلیسی گذراندم که در جست‌وجوی بشقاب‌پرنده‌ها و موجودات فضایی و منطقهٔ ۵۱ برای تهیهٔ مستندی برای شبکهٔ بی‌بی‌سی، به جنوب‌غربی آمریکا سفر کرده بودند. زنی در این گروه، داستانی برای من تعریف کرد دربارهٔ توپ‌های نارنجی انرژی که در اتوبان آل-۴۰۵ لس‌آنجلس در اطراف خودروی او پرواز می‌کردند و سپس هلیکوپترها آنها را فراری دادند. همچنین، مردی از من خواست منبع پرتو لیزر سبزرنگی را که شبی او را در حومهٔ انگلستان دنبال می‌کرد، توضیح دهم.»