کتاب روایت فرشاد

کتاب روایت فرشاد (روایت فرشاد مؤمنی از مسئله‌ی توسعه در ایران) نوشته‌ رضا مجیدزاده است که با دبیری علمی محسن رنانی توسط نشر کتاب شرق منتشر شده است. این کتاب حاصل یک پروژه‌ی چندساله‌ی روایت‌نگاری توسعه است که در پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و با همکاری جمعی از پژوهشگران و همکاران علمی تدوین شده و می‌کوشد تصویری منسجم از اندیشه‌ی فرشاد مؤمنی درباره‌ی توسعه و توسعه‌نیافتگی در ایران ارائه کند. کتاب بر پایه‌ی گفت‌وگوهای طولانی، بازخوانی کتاب‌ها و مقالات مؤمنی و نقد و نظر جمعی از اقتصاددانان و پژوهشگران علوم اجتماعی تنظیم شده است. کتاب روایت فرشاد در این اثر، هم به تجربه‌ی زیسته‌ی او، هم به مبانی روش‌شناختی‌اش در اقتصاد نهادی و هم به تحلیل او از تاریخ اقتصادی و نهادی ایران می‌پردازد و نشان می‌دهد مسئله‌ی توسعه در ایران از نگاه او چگونه صورت‌بندی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت فرشاد

کتاب روایت فرشاد نوشته‌ی رضا مجیدزاده، چهاردهمین جلد از مجموعه‌ی روایت‌نگاری توسعه است که در پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و با همکاری پویش فکری توسعه شکل گرفته است. در پیشگفتارهای کتاب، مسئله‌ی توسعه‌نیافتگی ایران، فقدان گفتمان فراگیر توسعه و جایگاه فرشاد مؤمنی در اقتصاد ایران و اقتصاد نهادی بررسی شده و به نقش او در نقد برنامه‌های تعدیل ساختاری و حساسیتش نسبت به پاکیزگی اقتصادی و اخلاقی اشاره شده است.

در ادامه، ساختار کلی اندیشه‌ی مؤمنی درباره‌ی توسعه در ایران تشریح می‌شود، از تجربه‌های زیسته و شکل‌گیری دغدغه‌ی استقلال اقتصادی تا تأثیر استادانی مانند امیرحسین جهانبگلو و میرمصطفی عالی‌ نسب و آشنایی او با اقتصاد نهادی. رضا مجیدزاده با رجوع به آثار مکتوب موؤمنی و گفت‌وگوهای ضبط‌شده، گزاره‌های کلیدی او را استخراج کرده و در قالب روایتی منسجم بازنویسی کرده است.

بخش معرفی متفکر به زندگی و مسیر علمی فرشاد مؤمنی، از کودکی در محله‌ی درخونگاه تا فعالیت دانشگاهی و مدیریت مؤسسه‌ی مطالعات دین و اقتصاد می‌پردازد. در بخش مبانی اندیشه، مفهوم دانش چگونگی و اهمیت تحلیل سطح توسعه برای فهم دورهای باطل توسعه‌نیافتگی و پیله‌های نهادی ناکارآمد برجسته می‌شود؛ همچنین کتاب با بررسی موضوعاتی مانند بحران مالی ۲۰۰۷–۲۰۰۸، ضعف آموزش روش‌شناسی در اقتصاد ایران و نادیده‌گرفتن نابرابری، بر پیوند میان روش‌شناسی، تاریخ اندیشه و واقعیت اجتماعی تأکید می‌کند. در بخش علم اقتصاد و بحران در اقتصاد ایران نیز محدودیت‌های آمار و اطلاعات، تفکر خودی، وابستگی به متغیرهای برونزا، ضعف مدیریت و گرایش به برنامه‌های جامع، به‌عنوان موانع اصلی برنامه‌ریزی توسعه در ایران، در چارچوب اقتصاد سیاسی و تجربه‌ی تاریخی کشور بررسی شده‌اند.

خلاصه کتاب روایت فرشاد

کتاب روایت فرشاد بر محور این ایده شکل گرفته است که برای فهم مسئله‌ی توسعه در ایران، باید هم بنیان‌های معرفت‌شناختی علم اقتصاد و هم تاریخ نهادی و سیاسی کشور به‌طور هم‌زمان دیده شود. نویسنده باتکیه‌بر گفت‌وگوهای مفصل با فرشاد مؤمنی و بازخوانی آثار او، ابتدا نشان می‌دهد که مؤمنی توسعه را دانش چگونگی تغییر می‌فهمد، دانشی که بدون آن، انباشت نظریه و آمار به‌خودی‌خود به توسعه منجر نمی‌شود. در ادامه، تمایز میان دانش چیستی و چرایی با دانش چگونگی در نظام آموزشی ایران برجسته می‌شود، جایی که آموزش‌ها عمدتاً حافظه‌محور است و توانمندشدن در حین آموختن جای چندانی ندارد و در نتیجه بعد هنری و اجرایی اقتصاد نادیده گرفته می‌شود.

در ادامه‌ی کتاب روایت فرشاد، مفهوم تحلیل سطح توسعه در برابر تحلیل‌های صرفاً خرد و کلان توضیح داده می‌شود. مؤمنی معتقد است بدون توجه به نابرابری، ناامنی، ساختار مالکیت و کیفیت نهادهای حکمرانی، تکیه‌بر شاخص‌های کلان مانند رشد، تورم و بیکاری می‌تواند گمراه‌کننده باشد. او با اشاره به تجربه‌ی بحران مالی جهانی و اقتصاد ایران، نشان می‌دهد که نادیده‌گرفتن این سطح از تحلیل به آشوب نظری و عملی در سیاست‌گذاری منجر می‌شود و توسعه‌نیافتگی را به‌شکل دورهای باطل و پیله‌های نهادی ناکارآمد بازتولید می‌کند.

کتاب همچنین توضیح می‌دهد که برنامه‌ریزی توسعه فرایندی خودتصحیح‌گر است که با استفاده از حلقه‌های بازخور می‌تواند فاصله‌ی وضعیت موجود و مطلوب را کاهش دهد. در بخش دیگری، موؤمنی پنج محدودیت اصلی برنامه‌ریزی در کشورهای توسعه‌نیافته را مطرح می‌کند: ضعف آمار و اطلاعات، فقدان تفکر خودی، وابستگی به متغیرهای برون‌زا، کمبود منابع انسانی و مدیریتی و گرایش به برنامه‌های جامع.

در کنار این نقدها، کتاب به وجه هنجاری اندیشه‌ی مؤمنی نیز می‌پردازد، جایی که توسعه به‌عنوان پدیده‌ای اخلاقی فهم می‌شود و سه رکن امنیت، تولید و عدالت به‌عنوان پایه‌های آن معرفی می‌شوند و گذار از دولت غارتی به دولت قراردادی، اصلاح نظام پاداش، بازسازی اخلاق کار و تقویت گفت‌وگو و هم‌شنوی به‌عنوان شرط‌های لازم توسعه مطرح می‌شود.

چرا باید کتاب روایت فرشاد را بخوانیم؟

کتاب روایت فرشاد فرصتی فراهم کرده است تا اندیشه‌های پراکنده‌ی فرشاد موؤمنی درباره‌ی توسعه ایران، که در ده‌ها کتاب، مقاله و نشست علمی طرح شده، در قالب روایتی منظم و قابل‌پیگیری کنار هم قرار گیرد. این کتاب نه صرفاً مجموعه‌ای از نقل‌قول‌ها، بلکه تلاشی برای بازسازی دستگاه فکری موؤمنی است، از مبانی روش‌شناختی و تأکید او بر دانش چگونگی و تحلیل سطح توسعه، تا نقد او بر برنامه‌ریزی در اقتصاد رانتی و تبیین دورهای باطل توسعه‌نیافتگی در ایران. خواننده در این اثر می‌تواند ببیند که چگونه یک اقتصاددان نهادگرا، مسئله‌ی توسعه را فراتر از رشد اقتصادی و در پیوند با امنیت، عدالت، ساختار قدرت، نظام پاداش، آموزش و اخلاق عمومی می‌فهمد. 

این کتاب همچنین به‌دلیل ساختار روایی‌اش، برای کسانی که با ادبیات تخصصی اقتصاد نهادی آشنا نیستند، امکان ورود تدریجی به این حوزه را فراهم کرده است. پیشگفتارهای آغاز کتاب، زمینه‌ی تاریخی و نهادی شکل‌گیری طرح گفت‌وگوهای توسعه را توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند چرا فقدان گفتمان توسعه در ایران به مسئله‌ای محوری تبدیل شده است. در بخش‌های تحلیلی، مفاهیم انتزاعی با مثال‌های مشخص از تجربه‌ی ایران و ارجاع به متفکرانی مانند داگلاس نورث، گونار میردال، کیت گریفین، آمارتیا سن و کارل پولانی پیوند می‌خورند و تصویر روشن‌تری از نسبت میان نظریه و واقعیت ایرانی به دست می‌دهند.

خواندن کتاب روایت فرشاد را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روایت فرشاد به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی که به مسئله‌ی توسعه در ایران و اقتصاد نهادی علاقه‌مند هستند، پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به فعالان مدنی، سیاست‌گذاران، مدیران بخش عمومی و خصوصی و اعضای اتاق‌های فکر که درگیر طراحی یا نقد برنامه‌های توسعه و سیاست‌های اقتصادی‌اند توصیه می‌شود. کسانی که به‌دنبال فهم ریشه‌های تاریخی و نهادی توسعه‌نیافتگی ایران، نقد تعدیل ساختاری و نسبت میان امنیت، عدالت و تولید در اقتصاد ایران هستند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.