کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ نگاری اسلامی

کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ‌ نگاری اسلامی نوشته‌ ناصر تکمیل‌ همایون اثری پژوهشی است که به بررسی نقش و اهمیت ابوجعفر محمد بن جریر طبری در شکل‌گیری و توسعه‌ی تاریخ‌نگاری اسلامی می‌پردازد. این کتاب توسط دفتر پژوهش‌های فرهنگی منتشر شده و بخشی از مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» است. نویسنده با رویکردی تحلیلی، زندگی، آثار و تأثیرات طبری را در بستر فرهنگی و اجتماعی عصر او بررسی کرده و جایگاه علمی او را در میان مورخان مسلمان و روندهای تاریخ‌نگاری اسلامی تحلیل کرده است. ساختار کتاب شامل چهار فصل است که به ترتیب به زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی تاریخ‌نگاری اسلامی، زندگی‌نامه‌ی علمی و فرهنگی طبری، تاریخ‌نگاری طبری و تأثیرات او بر تاریخ‌نگاری پس از خود می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ نگاری اسلامی

کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ‌نگاری اسلامی با تمرکز بر شخصیت و آثار محمد بن جریر طبری، یکی از برجسته‌ترین مورخان و اندیشمندان جهان اسلام، به تحلیل جایگاه او در سنت تاریخ‌نگاری اسلامی می‌پردازد. ناصر تکمیل‌همایون در این کتاب، ابتدا زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی پیدایش تاریخ‌نگاری در تمدن اسلامی را بررسی کرده و سپس با پرداختن به زندگی و فعالیت‌های علمی طبری، نقش او را در شکل‌گیری روش‌ها و ساختارهای تاریخ‌نگاری اسلامی برجسته می‌سازد. ساختار کتاب به گونه‌ای است که ابتدا به سیر تطور تاریخ‌نگاری در جهان اسلام و تأثیرات متقابل فرهنگ‌ها و تمدن‌ها می‌پردازد، سپس زندگی و آثار طبری را با جزئیات بررسی می‌کند و در ادامه، ویژگی‌های کتاب تاریخ‌الرسل و الملوک (تاریخ طبری) و منابع مورد استفاده‌ی او را تحلیل می‌کند. در فصل پایانی، تأثیرات طبری بر مورخان پس از خود و روند علمی‌شدن تاریخ‌نگاری اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. این کتاب با بهره‌گیری از منابع معتبر و تحلیل‌های تطبیقی، تصویری جامع از جایگاه طبری در تاریخ‌نگاری اسلامی ارائه می‌دهد و به بررسی انتقادی منابع و روش‌های او نیز می‌پردازد.

محمد بن جریر طبری (۸۳۸–۹۲۳ میلادی) یکی از تأثیرگذارترین تاریخ‌نگاران، مفسران قرآن و دانشمندان جهان اسلام در قرون اولیه است. او در آمل، در منطقه‌ی طبرستان (شمال ایران، نزدیک دریای خزر) به دنیا آمد و به همین دلیل به نام طبری شناخته می‌شود. آثار او شامل تفسیر قرآن، فقه اسلامی و تاریخ است و او به‌عنوان یکی از پایه‌گذاران علم تاریخ و تفسیر اسلامی شناخته می‌شود.

مهم‌ترین آثار و دستاوردهای شامل عناوین زیر است: ۱. تفسیر طبری (جامع البيان عن تأويل آي القرآن)؛ تفسیر طبری یکی از جامع‌ترین و معتبرترین تفاسیر قرآن است. او دیدگاه‌های مفسران پیشین را جمع‌آوری کرده و اغلب چندین نظر را درباره‌ی یک آیه ارائه می‌دهد و سلسله‌ی اسناد (اسناد روایت) را ذکر می‌کند. این تفسیر به دلیل دقت تاریخی، جامعیت و روش‌شناسی منظم، ارزش علمی بالایی دارد. ۲. تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)؛ مهم‌ترین اثر تاریخی او یک تاریخ‌نگاری عظیم است. این اثر تاریخ از زمان خلقت تا دوران زندگی طبری را در بر می‌گیرد. طبری منابع مختلف را جمع‌آوری کرده و صحت آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد. روش او در تاریخ‌نگاری تأثیر به‌سزایی بر مورخان بعدی داشته و اطلاعات کلیدی درباره‌ی سیاست، جامعه و فرهنگ دوره‌های نخستین اسلام ارائه می‌دهد. ۳. فقه و حقوق اسلامی؛ طبری از دانشمندان فقه اسلامی بود و بیشتر تابع مکتب حنفی به‌شمار می‌رفت. او همچنین در زمینه‌ی اصول فقه (اصول الفقه) آثار داشته و به روش‌شناسی و استدلال در فقه اهمیت می‌داد.

طبری به استناد دقیق به منابع معروف بود و اغلب چندین زنجیره‌ی روایت برای هر خبر یا تفسیر ارائه می‌کرد. او به ارزیابی انتقادی منابع توجه داشت و گاه تناقض‌ها یا شک‌های موجود در منابع را یادآوری می‌کرد. در تفسیر و تاریخ، هدف او ارائه‌ی حساب‌شده و جامع بود و کمتر بر نظر شخصی تأکید داشت.

خلاصه کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ نگاری اسلامی

کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ‌نگاری اسلامی با بررسی زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی تاریخ‌نگاری اسلامی آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که چگونه توجه به گذشته و ثبت وقایع در تمدن‌های مختلف، از جمله ایران، یونان، روم و سرزمین‌های عربی، به شکل‌گیری سنت تاریخ‌نگاری در اسلام انجامیده است. نویسنده با اشاره به نقش قرآن و آموزه‌های دینی در تقویت این سنت، سه دوره‌ی اصلی تاریخ‌نگاری اسلامی را معرفی می‌کند: عصر شکوفایی، عصر فترت و عصر بازیابی. در بخش دوم، زندگی‌نامه‌ی علمی و فرهنگی طبری به تفصیل شرح داده شده است. طبری که در طبرستان زاده شد، از کودکی به تحصیل علوم دینی و تاریخی پرداخت و با سفر به مراکز علمی مختلف، از جمله ری، بغداد، بصره، کوفه و مصر، دانش خود را گسترش داد. او با بهره‌گیری از منابع متنوع و استادان برجسته، به نگارش آثار متعددی در زمینه‌های تفسیر، فقه، حدیث و تاریخ پرداخت و در نهایت، کتاب تاریخ‌الرسل و الملوک را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ اسلام و ایران تدوین کرد. در فصل سوم، ساختار و ویژگی‌های تاریخ‌نگاری طبری بررسی شده است. نویسنده به تحلیل منابع و مآخذ مورد استفاده‌ی طبری، روش نقل روایت‌ها، تقسیم‌بندی کتاب و جایگاه آن در میان آثار تاریخی می‌پردازد. همچنین، تأثیرات ترجمه و انتشار این اثر در جهان اسلام و فراتر از آن و نقدهایی که بر منابع و روایات طبری وارد شده، مورد توجه قرار گرفته است. در فصل پایانی، روند تاریخ‌نگاری پس از طبری و تأثیرات او بر مورخان بعدی، به‌ویژه ابن اثیر و ابن خلدون، بررسی شده و جایگاه علمی طبری در سلسله‌مراتب علوم اسلامی و نقش او در علمی‌شدن تاریخ‌نگاری اسلامی تحلیل شده است.

چرا باید کتاب جایگاه علمی طبری در تاریخ نگاری اسلامی را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی تحلیلی و مستند، به یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ‌نگاری اسلامی می‌پردازد و با بررسی دقیق زندگی، آثار و روش‌های علمی طبری، تصویری روشن از روند شکل‌گیری و توسعه‌ی تاریخ‌نگاری در جهان اسلام ارائه می‌دهد. مطالعه‌ی این اثر به علاقه‌مندان تاریخ، پژوهشگران علوم انسانی و کسانی که به دنبال شناخت ریشه‌ها و تحولات تاریخ‌نگاری اسلامی هستند، امکان می‌دهد تا با منابع، روش‌ها و چالش‌های این حوزه آشنا شوند. همچنین، کتاب با پرداختن به تأثیرات متقابل فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در شکل‌گیری سنت تاریخ‌نگاری اسلامی، دیدگاهی چندجانبه و تطبیقی ارائه می‌کند که برای فهم بهتر تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام سودمند است.

خواندن جایگاه علمی طبری در تاریخ نگاری اسلامی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران تاریخ، دانشجویان رشته‌های تاریخ و مطالعات اسلامی، علاقه‌مندان به تاریخ‌نگاری و کسانی که به دنبال شناخت نقش و جایگاه طبری در سنت تاریخ‌نگاری اسلامی هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره ناصر تکمیل‌همایون

ناصر تکمیل‌همایون یکی از برجسته‌ترین تاریخ‌نگاران و جامعه‌شناسان ایران در قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم بود. او سال ۱۳۱۵ خورشیدی (۱۹۳۶ میلادی) در قزوین به دنیا آمد و در دوره‌ای از تغییرات اجتماعی و سیاسی عمیق رشد کرد که ذهن پژوهشگر او را شکل داد. از کودکی علاقه‌ی شدیدی به تاریخ، فرهنگ و جامعه نشان داد، علاقه‌ای که مسیر علمی و پژوهشی او را تعیین کرد.

تکمیل‌همایون تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه تهران آغاز کرد و در رشته‌های فلسفه و علوم تربیتی تحصیل نمود و سپس مدرک کارشناسی‌ارشد خود را در علوم اجتماعی گرفت. عطش او برای دانش او را به دانشگاه سوربون پاریس کشاند، جایی که دو دکترای تخصصی دریافت کرد: یکی در تاریخ (۱۹۷۲) و دیگری در جامعه‌شناسی (۱۹۷۷). این ترکیب کم‌نظیر او را به پژوهشگری چندرشته‌ای و توانمند در تحلیل تاریخ و جامعه ایران تبدیل کرد. پس از بازگشت به ایران، تکمیل‌همایون به عنوان استاد و پژوهشگر فعالیت کرد و همزمان به تدریس تاریخ و جامعه‌شناسی پرداخت. آثار او ترکیبی منحصر به فرد از دقت تاریخی و بینش جامعه‌شناختی هستند و جامعه‌ی ایران را نه تنها از زاویه‌ی وقایع و تاریخچه، بلکه از منظر ساختارهای اجتماعی، نهادها و فرهنگ مورد بررسی قرار می‌دهند.

او در طول زندگی علمی خود به حفظ حافظه‌ی تاریخی ایران پایبند بود و همواره بر اهمیت درک ایران به عنوان جامعه‌ای پویا و چندلایه تأکید داشت. دیدگاه او بر تنوع فرهنگی و اجتماعی ایران و تعامل گروه‌های مختلف قومی، دینی و اجتماعی تمرکز داشت و تلاش می‌کرد تاریخ ایران را به صورت جامع و دقیق بازنمایی کند. با وجود تحولات سیاسی پس از انقلاب ۱۳۵۷، تکمیل‌همایون پژوهش و نگارش خود را ادامه داد و حتی به مدت کوتاهی در سمت‌های فرهنگی فعالیت کرد، اما همواره استقلال علمی خود را حفظ کرد و بیشتر بر تحقیق و انتشار آثار تمرکز داشت. آثار او نسل‌های زیادی از تاریخ‌نگاران و جامعه‌شناسان ایرانی را تحت تأثیر قرار داده است.

ناصر تکمیل‌همایون در ۲۵ آبان ۱۴۰۱ (۱۶ نوامبر ۲۰۲۲) در تهران درگذشت و در زادگاهش قزوین به خاک سپرده شد، اما میراث فکری و علمی او همچنان راهنمای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران است. مهم‌ترین آثار ناصر تکمیل‌همایون به شرح زیرند: ۱. تاریخ ایران در یک نگاه، مروری جامع و موجز بر تاریخ ایران از دوران باستان تا عصر معاصر؛ ۲. تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، کتابی چندجلدی که تحول اجتماعی، فرهنگی و زندگی شهری تهران را بررسی می‌کند؛ ۳. آموزش و پرورش در ایران، بررسی تاریخچه‌ی سیستم آموزشی، سیاست‌ها و نهادهای آموزشی در ایران؛ ۴. دانشگاه گندی‌شاپور، پژوهشی درباره‌ی مرکز علمی مشهور دوره‌ی ساسانی و اهمیت تاریخی آن؛ ۵. مشروطه‌خواهی ایرانیان، تحلیل انقلاب مشروطه‌ی ایران و ابعاد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی آن؛ ۶. جاده ابریشم، نقش ایران در مسیرهای تجارت و تبادلات فرهنگی جاده ابریشم؛ ۷. چه می‌دانم از ایران، مجموعه‌ای از مقالات و تأملات درباره‌ی تاریخ، فرهنگ و جامعه ایران. آثار تکمیل‌همایون به دلیل روش علمی دقیق، شفافیت تحلیلی و تلفیق تاریخ و جامعه‌شناسی متمایز هستند. نوشته‌های او هم برای پژوهشگران و هم برای مخاطبان عمومی، تصویری عمیق و زنده از تاریخ و فرهنگ ایران ارائه می‌دهند.