کتاب فرهنگ خوراک در هورامان

کتاب فرهنگ خوراک در هورامان (نگاهی انسان‌شناختی به خوراک در شهر هورامان‌تخت) نوشته‌ امیر صادقی توسط انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی منتشر شده است. این اثر با رویکردی انسان‌شناختی به بررسی فرهنگ خوراک و تغذیه در شهر هورامان‌تخت و روستاهای اطراف آن می‌پردازد. کتاب بخشی از مجموعه «از ایران چه می‌دانم؟» است و تلاش کرده با نگاهی دقیق و مستند، نقش خوراک را در شکل‌گیری هویت، آیین‌ها و زندگی روزمره مردم این منطقه‌ی کوهستانی کردستان ایران نشان دهد. ساختار کتاب شامل فصل‌هایی درباره‌ی اقلیم و حوزه‌ی فرهنگی هورامان، نقش خوراک در زندگی روزمره، جایگاه خوراک در فرهنگ و آیین‌ها و همچنین غذا به‌مثابه‌ی میراث فرهنگی ناملموس است. نویسنده با بهره‌گیری از منابع تاریخی، مردم‌نگاری میدانی و تحلیل‌های فرهنگی، تصویری جامع از پیوند خوراک با طبیعت، باورها و مناسبات اجتماعی مردم هورامان ارائه داده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرهنگ خوراک در هورامان

کتاب فرهنگ خوراک در هورامان به قلم امیر صادقی، با تمرکز بر شهر هورامان‌تخت و روستاهای اطراف آن، به بررسی ابعاد مختلف فرهنگ غذایی این منطقه می‌پردازد. این کتاب بخشی از مجموعه‌ی پژوهشی درباره‌ی ایران است و با رویکردی انسان‌شناسانه، خوراک را به‌عنوان آیینه‌ای از فرهنگ، هویت و تاریخ مردم هورامان تحلیل کرده است. ساختار کتاب از معرفی اقلیم و پیشینه‌ی تاریخی منطقه آغاز می‌شود و سپس به نقش خوراک در زندگی روزمره، آیین‌ها و سنت‌ها، جایگاه نمادین غذا و دانش بومی نگهداری مواد غذایی می‌پردازد. نویسنده با استناد به شواهد باستان‌شناسی، روایت‌های شفاهی و مشاهدات میدانی، نشان داده است که چگونه شرایط جغرافیایی، کمبود منابع، باورهای دینی و آیینی و مناسبات اجتماعی بر شکل‌گیری عادات غذایی و آداب سفره در هورامان تأثیر گذاشته‌اند. کتاب همچنین به تفاوت‌های غذایی میان روستاهای مختلف منطقه، نقش غذا در هویت‌سازی قومی و طبقاتی و تأثیر تحولات معاصر مانند گردشگری و شهرنشینی بر فرهنگ خوراک هورامان پرداخته است.

هورامان (که به فارسی گاهی آورمان یا اورامان هم نوشته می‌شود) نام ناحیه‌ای کوهستانی و فرهنگی در غرب ایران است که بخش بزرگی از آن در استان‌های کردستان و کرمانشاه قرار دارد و بخشی از شمال‌شرقی منطقه‌‎ی کردستان عراق را نیز در بر می‌گیرد. این منطقه یکی از کهن‌ترین سکونت‌گاه‌های انسانی در فلات ایران است و آثار باستانی آن، از جمله ابزارهای سنگی و پناهگاه‌های صخره‌ای، نشان می‌دهند که انسان‌ها از دوران پارینه‌سنگی تا امروز در آن ساکن بوده‌اند. هورامان در دل رشته‌کوه‌های زاگرس قرار دارد و ارتفاعات آن تا حدود ۳۲۰۰ متر می‌رسد. سکونت در این منطقه با شیوه‌ای سازگار با طبیعت سخت کوهستانی صورت گرفته؛ از جمله معماری پلکانی روستاها، کشاورزی در تراس‌های سنگی، پرورش دام و کوچ فصلی که فرهنگ زندگی مردم را شکل داده است. زبان هورامی که در این منطقه صحبت می‌شود، یکی از گویش‌های کهن گروه زبان‌های گورانی است و ویژگی‌های خاص آوایی و واژگانی دارد که آن را از دیگر گویش‌های کردی و فارسی متمایز می‌کند. هورامان در ۲۷ ژوئیه‌ی ۲۰۲۱ به‌عنوان چشم‌انداز فرهنگی هورامان/اورامانات در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این ثبت بخشی از ارزش‌های فرهنگی، شیوه‌ی زندگی سنتی، معماری خاص روستاها و حضور مداوم انسان‌ها در این سرزمین را به رسمیت می‌شناسد. روستاهای این منطقه، مانند هورامان تخت، که مرکز سنت‌ها، جشن‌ها و مردمان بومی است، به خاطر معماری پلکانی و مراسم سنتی معروف‌اند. از جمله مراسم مشهور آن، آیین پیر شالیار است که هر ساله برگزار می‌شود و ریشه‌های تاریخی عمیقی در فرهنگ محلی دارد.

اورامان در طول تاریخ محل تلاقی فرهنگ‌های مختلف بوده است. در کاوش‌های باستان‌شناسی اسناد تاریخی از دوره‌های سلوکی و اشکانی (قرن اول پیش از میلاد تا اوایل میلادی) در این ناحیه یافت شده‌اند، از جمله کاغذهای اورامان که معاملات زمینی را ثبت کرده‌اند. نام «هورامان» نیز احتمالاً ریشه در باورهای کهن دارد و به معنای «سرزمین خورشید» یا سرزمین اهورا (نام خدا در دین زرتشتی) تعبیر می‌شود، هرچند امروز بیشتر به عنوان نام جغرافیایی و فرهنگی شناخته می‌شود.

خلاصه کتاب فرهنگ خوراک در هورامان

کتاب فرهنگ خوراک در هورامان با تکیه‌بر پژوهش‌های میدانی و منابع تاریخی، تصویری چندلایه از فرهنگ غذایی مردم هورامان‌تخت ارائه داده است. نویسنده ابتدا به معرفی اقلیم کوهستانی و پیشینه سکونت در این منطقه می‌پردازد و نشان می‌دهد که کمبود غلات و شرایط سخت جغرافیایی، مردم را به سمت قناعت، بهره‌گیری از گیاهان بهاری، میوه‌های باغی و شکار سوق داده است. در ادامه، نقش خوراک در زندگی روزمره و هویت هورامی بررسی شده و نشان داده شده که غذا نه‌تنها برای رفع نیاز زیستی، بلکه به‌عنوان نماد هویت، تمایز قومی و اجتماعی و عامل پیونددهنده گروهی عمل می‌کند. آداب سفره، نظام اعتقادی غذا، سفره‌آرایی، و جایگاه مهمان در فرهنگ هورامی از دیگر موضوعات مهم کتاب است. نویسنده به تفصیل به آیین‌ها و مراسمی مانند پیر شالیار و نقش غذا در آن‌ها پرداخته و نشان داده که چگونه خوراک در آیین‌های عرفانی و جمعی، جایگاهی نمادین و آیینی یافته است. بخش‌هایی از کتاب به دانش بومی نگهداری مواد غذایی، ابزارها و ظروف سنتی، و تنوع گیاهی و غذایی منطقه اختصاص یافته است. در نهایت، کتاب به تأثیر تحولات معاصر مانند شهرنشینی، گردشگری و ورود غذاهای جدید بر فرهنگ خوراک هورامان اشاره کرده و روند کالایی‌شدن سنت‌های غذایی و تلاش برای حفظ هویت بومی را بررسی کرده است.

چرا باید کتاب فرهنگ خوراک در هورامان را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی پژوهشی و مستند، امکان شناخت عمیق‌تری از فرهنگ غذایی و سبک زندگی مردم هورامان را فراهم می‌کند. ویژگی شاخص آن، توجه به پیوند میان خوراک، هویت، آیین‌ها و مناسبات اجتماعی است. خواننده با مطالعه این اثر، نه‌تنها با غذاها و آداب سفره هورامان آشنا می‌شود، بلکه با لایه‌های پنهان فرهنگ، باورها و تاریخ این منطقه نیز روبه‌رو خواهد شد. کتاب برای کسانی که به انسان‌شناسی، فرهنگ بومی، تاریخ اجتماعی و تحولات معاصر مناطق ایران علاقه‌مندند، اطلاعاتی دقیق و کاربردی ارائه می‌دهد. همچنین، تحلیل تأثیرات محیطی، اقتصادی و اجتماعی بر شکل‌گیری عادات غذایی، نگاه تازه‌ای به مفهوم خوراک و نقش آن در زندگی جمعی عرضه می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان انسان‌شناسی، پژوهشگران فرهنگ بومی، دانشجویان رشته‌های علوم اجتماعی، تاریخ و مردم‌شناسی و کسانی که دغدغه‌ی شناخت فرهنگ غذایی و آیین‌های مناطق مختلف ایران را دارند پیشنهاد می‌شود. همچنین برای افرادی که به دنبال درک عمیق‌تر از پیوند میان خوراک، هویت و مناسبات اجتماعی هستند، این اثر مناسب است.