کتاب سیاه بازی

کتاب سیاه‌بازی: درآمدی بر پیدایش و سیر دگرگونی نوشته‌ی رحمت امینی و منتشرشده توسط نشر نیماژ، اثری پژوهشی درباره یکی از مهم‌ترین گونه‌های نمایشی سنتی ایران است. این کتاب با رویکردی تحلیلی و تاریخی، به بررسی ریشه‌ها، تحولات و ساختار سیاه‌بازی می‌پردازد؛ نمایشی که با نام‌هایی چون تخت‌حوضی یا روحوضی نیز شناخته می‌شود و جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ عامه و هنرهای نمایشی ایران دارد. رحمت امینی، با تکیه‌بر منابع تاریخی، روایت‌های شفاهی و تجربه‌های شخصی، تلاش کرده است تا تصویری جامع از سیر دگرگونی این گونه‌ی نمایشی ارائه دهد. کتاب، علاوه‌بر پرداختن به سیاه‌بازی، به دیگر گونه‌های نمایشی ایرانی مانند تقلید، بقال‌بازی، لوده‌بازی و کچلک‌بازی نیز اشاره دارد و جایگاه سیاه‌بازی را در میان این سنت‌ها روشن می‌سازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سیاه بازی

کتاب سیاه‌بازی نوشته‌ی رحمت امینی، با نگاهی پژوهشی و تحلیلی، به بررسی ریشه‌ها و روند تحول یکی از شاخص‌ترین گونه‌های نمایش ایرانی می‌پردازد. این کتاب با مرور منابع تاریخی، روایت‌های شفاهی و تحلیل ساختارهای اجرایی، سیاه‌بازی را از منظر تاریخی، اجتماعی و هنری واکاوی کرده است. نویسنده، ضمن اشاره به تجربه‌های شخصی و مشاهدات میدانی، جایگاه سیاه‌بازی را در میان دیگر گونه‌های نمایشی ایرانی مانند تقلید، بقال‌بازی، لوده‌بازی و کچلک‌بازی بررسی کرده و ارتباط آن را با آیین‌ها و سنت‌های کهن ایرانی نشان داده است. ساختار کتاب به گونه‌ای است که ابتدا به پیشینه‌ی نمایش‌های شادی‌آور و تقلیدی پرداخته و سپس به‌تدریج به شکل‌گیری و تثبیت شخصیت سیاه و خانواده‌ی سیاه‌بازی می‌رسد. در ادامه، ویژگی‌های اجرایی، عناصر صحنه، لباس، شخصیت‌ها و قصه‌های رایج در سیاه‌بازی مورد بررسی قرار گرفته است. رحمت امینی با بهره‌گیری از منابع معتبر و پژوهش‌های پیشین، تلاش کرده است تا تصویری روشن و مستند از این گونه‌ی نمایشی ارائه دهد و اهمیت آن را در تحولات تئاتر ایران برجسته کند.

خلاصه کتاب سیاه بازی

کتاب سیاه‌بازی با مروری بر تاریخ نمایش‌های شادی‌آور ایرانی آغاز می‌شود و به‌ویژه به نقش تقلید، بقال‌بازی و لوده‌بازی در شکل‌گیری سیاه‌بازی می‌پردازد. نویسنده ابتدا توضیح می‌دهد که تقلیدچی‌ها و لوده‌ها چگونه با بداهه‌گویی، شوخی و انتقاد اجتماعی، زمینه‌ساز پیدایش شخصیت سیاه شدند. سپس، به ریشه‌های اسطوره‌ای و تاریخی شخصیت سیاه اشاره شده و فرضیه‌های مختلف درباره منشأ این نقش، از آیین‌های باستانی تا حضور غلامان سیاه در خانه‌های اعیان، بررسی شده است. در بخش‌های بعدی، ساختار خانواده‌ی سیاه‌بازی معرفی شده و شخصیت‌هایی مانند سیاه، حاجی (ارباب)، زن‌حاجی، دخترحاجی، شُلی و فوکولی با ویژگی‌های رفتاری و نقش‌هایشان در قصه‌های نمایش توضیح داده شده‌اند. کتاب به تفاوت‌های اجرای سیاه‌بازی در خانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و تماشاخانه‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این نمایش با شرایط اجتماعی و فرهنگی هر دوره سازگار شده است. در ادامه، عناصر اجرایی سیاه‌بازی مانند صحنه، وسایل، لباس و کلاه بررسی شده و تأکید شده است که اغراق، بداهه‌گویی و مشارکت تماشاگران از ویژگی‌های اصلی این گونه‌ی نمایشی است. کتاب با ارائه نمونه‌هایی از قصه‌ها و نمایش‌های رایج، جایگاه سیاه‌بازی را به‌عنوان آیینه‌ای از طنز، انتقاد اجتماعی و فرهنگ عامه‌ی ایران برجسته می‌کند.

چرا باید کتاب سیاه بازی را بخوانیم؟

سیاه‌بازی یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین گونه‌های نمایشی در فرهنگ ایران است که شناخت آن می‌تواند به درک بهتر تاریخ تئاتر و تحولات اجتماعی کشور کمک کند. این کتاب با رویکردی مستند و تحلیلی، نه‌تنها به ریشه‌ها و ساختار سیاه‌بازی می‌پردازد، بلکه ارتباط آن را با آیین‌ها، سنت‌ها و تحولات فرهنگی ایران نشان می‌دهد. مطالعه‌ی این اثر فرصتی است برای آشنایی با شیوه‌های اجرایی، شخصیت‌پردازی و طنز اجتماعی در نمایش‌های سنتی ایرانی. همچنین، کتاب با ارائه‌ی نمونه‌های عینی و روایت‌های تاریخی، امکان مقایسه‌ی سیاه‌بازی با گونه‌های مشابه در دیگر فرهنگ‌ها را فراهم می‌کند و به علاقه‌مندان تئاتر، پژوهشگران و دانشجویان هنرهای نمایشی دیدگاهی تازه و عمیق ارائه می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های هنرهای نمایشی، علاقه‌مندان به تاریخ تئاتر ایران، فعالان حوزه‌ی اجرا و کسانی که دغدغه‌ی شناخت فرهنگ عامه و نمایش‌های سنتی ایرانی را دارند پیشنهاد می‌شود. همچنین، برای کسانی که به دنبال ریشه‌یابی طنز و انتقاد اجتماعی در هنر ایرانی هستند، این کتاب منبعی ارزشمند است.

بخشی از کتاب سیاه بازی

«کریم: ای خدا، برسان یک مشتری حلال‌زاده که هر یک رگ‌وریشه‌اش از یک نفر به عمل آمده باشد. چوردکی و رشکی: [هر دو با هم می‌آیند] ای استاد بقال، سلام‌وعلیک. مزاج شریف چطور است؟ [می‌گویند و می‌جهند بالای دوش کریم به‌طوری‌که نزدیک است کریم را بیندازند روی زمین] کریم: آی، آی مردکه چه‌کار می‌کنی؟ خفه‌ام کردی. پدرنامردها، مگر شما بچهٔ مردم نیستید؟ ببینم چه می‌گویید. چرا همچین می‌کنید. چوردکی: [می‌گوید] سلام‌وعلیک. کریم: خب، گیرم علیک السلام. چوردکی: احوال شریف؟ کریم: بد نیست، بِه از پارسال است. چوردکی: یعنی چطور؟ رشکی از آن طرف سر خوانچه آمده زودزود چنگ زده، ماست به دهنش می‌ریزد. کریم: ای بابا، این‌ها کی‌اند؟ این چه اوضاعی است؟ با شلاقی که در دست دارد قایم چندتا سر رشکی می‌زند و او را از سر خوانچه دور می‌کند. باز چوردکی جفت می‌زند سر دوش کریم. کریم: امان امان، بنشینید مثل بچهٔ آدم ببینم چه می‌گویید. چوردکی: خب. نشستیم، فرمایش. کریم: بابا شما کجایی هستید و از کجا آمده‌اید؟ چوردکی: عرض می‌شود... حقیقت عرض کنم خدمت جنابعالی. [رشکی باز خود را به خوانچه زده، دهن را پر می‌کند] کریم: الله اکبر. عجب مشتری‌های حلال‌زاده گیر نیاوردیم. [می‌گیرد از پشت سر رشکی را قایم می‌فشارد به‌طوری‌که ماست از دهنش می‌ریزد بیرون]»