کتاب عقل و دین و مسئله شر از نگاه استادان مسلمان و مسیحی

نقل قولی از شهید مطهری از کتاب عدل الهی: «شک مقدمۀ یقین، پرسش مقدمۀ رسیدن و اضطراب مقدمۀ آرامش است. شک معبَری خوب و لازم است، هرچند منزل و توقفگاه نامناسبی است»

من تصمیم گرفته بودم سخنانی مانند آنچه در بالا اظهار کردم، بر زبان آورم (من جملات فوق را با رجوع به یادداشت‌های خود در همایش اظهارکردم)؛ اما هنگامی که این کلمات را بر زبان آوردم، احساس می‌کردم که گویی به اختیار خود سخن نمی‌گویم؛ بلکه نیرویی مرا وا می‌دارد تا این سخنان را بر زبان جاری کنم. همچنین احساس می‌کردم که نیرویی مرا وا می‌دارد که مراتب سپاس و قدرشناسی خود را نسبت به مرتضی مطهری ابراز دارم؛ کسی که در تجربه و درک من از فلسفه‌ورزی به منزلۀ حکمت‌دوستی، از اهمیتی فزاینده برخوردار بوده است. زمینه‌ساز چنین قدرشناسی و سپاسی، سخنرانی کلی کلارک بود. دکتر کلارک از آنچه به معرفت‌شناسی اصلاح‌شده (reformed epistemology) مشهور است به‌شدت دفاع کرد.

ما با تعقل یا با استفاده از وحی یا بهره‌گیری از تجربۀ عرفانی می‌توانیم آن معرفت فطری و الهی را که در وجود و خلقتمان سرشته شده است، تقویت و شکوفا کنیم و به کمال برسانیم.

نقل قولی از شهید مطهری از کتاب عدل الهی: «شک مقدمۀ یقین، پرسش مقدمۀ رسیدن و اضطراب مقدمۀ آرامش است. شک معبَری خوب و لازم است، هرچند منزل و توقفگاه نامناسبی است».

از همان آغاز علقه و الفتی خاص میان خود و فرزند مرتضی مطهری احساس کردم. شاید این احساس تا حدی به این علت بود که پدر او در مقام تأکید بر اهمیت نفس، دل، عقل و عواطف با پدر من شباهت داشت. آنان هر دو از موهبت تعلیم اندیشه‌ها و تفکرات انتزاعی در قالب الفاظ و اصطلاحات عینی و ملموس برخوردار بودند. از این گذشته، متوجه شدم که پدر او وی را در کودکی از غرق شدن در دریا نجات داده است و این واقعه مرا به یاد پیشامدی انداخت که در آن پدر من نیز مرا از غرق شدن در دریا نجات داد؛ گرچه پدر من زمانی مرا نجات داد که لابه‌لای امواج متلاطم دریا در خط ساحلی فلوریدا گرفتار شده بودم، درحالی‌که پدر محمد او را در دریای خزر کمک کرده بود که ده هزار مایل دورتر از سواحل فلوریدا است. این علاقه و الفت (خواه واقعی و خواه موهوم) مرا واداشت که در این همایش ادعایی به شرح زیر مطرح کنم: اگر بیشتر پدرها نسبت به فرزندانشان آن‌گونه مهر و محبت می‌ورزیدند که پدران ما - یا به تعبیر عام‌تر- اگر بیشتر والدین به فرزندان خویش چنان مهر و محبت می‌ورزیدند که پدران ما مهر ورزیدند، آن‌گاه به جای هم‌زیستی توأم با کینه و دشمنی، چه‌بسا همۀ ما می‌توانستیم همچون برادران و خواهران واقعی در کنار یکدیگر زندگی کنیم

کسی از دیگری می‌پرسد من می‌خواهم از خدا بپرسم چرا وجود این همه شر و رنج را در جهان روا داشته است؟ آن دیگری می‌گوید: اگر خدا همین سؤال را از تو بپرسد پاسخ تو چه خواهد بود؟

به نظرم فلاسفه بیشتر اوقات صرفاً متدینان عادی هستند.

ار فراغ بنده از بدبندگی است گر تو با بد بد کنی پس فرق چیست

عقل آن چیزی است که انسان در پی یک استدلال تأیید می‌کند، یا آنچه انسان از طریق استدلال به آن اعتراف می‌کند؛ و منظور از استدلال، تصدیق شماری از مقدمات صادق است که به دنبال آن‌ها نتیجه‌ای مورد قبول به دست می‌آید. لذا می‌توان عقل را مترادف چیزی قرار داد که انسان از طریق استدلال می‌پذیرد. در این حالت، پرسش من این است که چه کسی برای ایمانش به استدلال نیاز دارد و برای چه هدفی به استدلال نیاز دارد؟

اما در باب ارتباط ایمان و تعقل باید گفت که ایمان واکنشی است که ما در مقابل حقیقتی که آن را درک کردیم نشان می‌دهیم. معمولاً ایمان از امور التفاتی است؛ چراکه همیشه متعلقی دارد؛ چنان‌که می‌گوییم: ایمان «به» خدا (believe in God)، ایمان «به» غیب (believe in unseen). برای اینکه ایمان معنا پیدا کند، لازم است از متعلق ایمان تصوری داشته باشیم و نسبت به آن درجه‌ای از معرفت کسب کنیم. این جمله که «ایمان بدون معرفت ممکن است»، تناقض درونی دارد. ایمان همیشه به یک حقیقتی تعلق می‌گیرد که باید به نحوی از آن آگاه شده باشیم. البته لازم نیست آن آگاهی، آگاهی عقلی به معنای استنتاجی باشد. ما برای متعلق ایمان باید توجیه معرفتی داشته باشیم