کتاب اتنوموزیکولوژی

کتاب اتنوموزیکولوژی نوشته محمدرضا آزاده فر، درآمدی گسترده به مطالعه‌ی موسیقی در پیوند با فرهنگ، جامعه، تاریخ و تجربه‌ی انسانی است. نویسنده در این اثر فقط به تعریف یک رشته بسنده نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد موسیقی چگونه می‌تواند راهی برای فهم باورها، هویت‌ها، آیین‌ها، بدن، زبان، سیاست و حتی مهاجرت باشد. این کتاب را نشر نی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اتنوموزیکولوژی

کتاب اتنوموزیکولوژی نوشته‌ی محمدرضا آزاده فر به معرفی بنیان‌ها و مسیرهای اصلی این رشته می‌پردازد و موسیقی را در نسبت با انسان و فرهنگ بررسی می‌کند. نویسنده توضیح می‌دهد که اتنوموزیکولوژی فقط مطالعه‌ی نغمه‌ها و ساختارهای صوتی نیست، بلکه با باورهای مردم، شیوه‌های زیست، حافظه‌ی جمعی و معناهایی سروکار دارد که در دل اجرا و شنیدن شکل می‌گیرند. همین نگاه باعث شده که کتاب از بحث‌های مقدماتی مانند سیر تطور اتنوموزیکولوژی، نسبت آن با موسیقی‌شناسی و مردم‌شناسی و جایگاه موسیقی‌شناسی تطبیقی آغاز شود و بعد به پرسش‌های گسترده‌تری برسد؛ پرسش‌هایی درباره‌ی اینکه موسیقی چگونه در یک فرهنگ فهمیده می‌شود و چه نسبتی با تجربه‌ی انسانی دارد.

این کتاب در ۱۹ فصل و چند ضمیمه تنظیم شده و دامنه‌ی موضوعات آن بسیار متنوع است؛ از باستان‌موسیقی‌شناسی، موسیقی و زندگی اجتماعی، موسیقی و هویت، موسیقی و باورهای مذهبی و اعتقادی تا موسیقی و بدن، موسیقی و جنسیت، موسیقی و سیاست، آوانگاری و فناوری. این گستردگی نشان می‌دهند که محمدرضا آزاده فر تلاش کرده تصویری چندوجهی از این حوزه ارائه کند. 

کتاب اتنوموزیکولوژی فقط به طرح مفاهیم بسنده نمی‌کند و به ابزارهای پژوهش هم می‌پردازد؛ از انتخاب میدان تحقیق و مصاحبه تا ضبط، دسته‌بندی، آوانگاری و انتشار نتایج.

خلاصه کتاب اتنوموزیکولوژی

کتاب اتنوموزیکولوژی موسیقی را به‌ عنوان پدیده‌ای انسانی و فرهنگی بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که فهم آن بدون توجه به بستر اجتماعی، تاریخی و اعتقادی ممکن نیست. نویسنده ابتدا ریشه‌ها و تحول این رشته را شرح می‌دهد و سپس به موضوعاتی مانند کار میدانی، آرشیو، بازسازی، هویت، آیین، بدن، جنسیت، سیاست، مهاجرت، زبان و فناوری می‌رسد. 

در بخش‌های مختلف، کتاب توضیح می‌دهد که موسیقی فقط در صدا خلاصه نمی‌شود و در رفتار، معنا، حافظه و روابط جمعی هم حضور دارد. حاصل کار، تصویری گسترده از شیوه‌هایی است که پژوهشگر از راه آن‌ها می‌تواند موسیقی را در متن زندگی انسان مطالعه کند.

چرا باید کتاب اتنوموزیکولوژی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب اتنوموزیکولوژی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند موسیقی با فرهنگ، جامعه و تاریخ را به‌ صورت گسترده بررسی می‌کند.
• خواننده با موضوعات اصلی این رشته، از سیر تطور و نظریه‌ها تا کار میدانی و آوانگاری، آشنا می‌شود.
• کتاب نشان می‌دهد موسیقی چگونه با هویت، آیین، بدن، زبان، سیاست و مهاجرت گره می‌خورد.
• بخش‌های مربوط به آرشیو، بازسازی و فناوری، جنبه‌های پژوهشی و مستندسازی موسیقی را روشن می‌کنند.
• تنوع فصل‌ها کمک می‌کند تصویر محدود از موسیقی کنار برود و ابعاد اجتماعی و معنایی آن پررنگ‌تر دیده شود.

خواندن کتاب اتنوموزیکولوژی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب اتنوموزیکولوژی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگرانی که می‌خواهند با مبانی اتنوموزیکولوژی آشنا شوند.
• علاقه‌مندان به مطالعات موسیقی که می‌خواهند موسیقی را فراتر از ساختار صوتی بررسی کنند.
• کسانی که به رابطه‌ی موسیقی با هویت، آیین، جامعه و تاریخ علاقه دارند.
• مخاطبانی که درباره‌ی کار میدانی، آرشیو، آوانگاری و روش‌های پژوهش موسیقی کنجکاوند.
• پژوهشگران حوزه‌های مردم‌شناسی، فرهنگ و هنر که به پیوند میان موسیقی و زندگی اجتماعی توجه دارند.

درباره محمدرضا آزاده فر

محمدرضا آزاده فر (متولد ۱۳۴۸)، موسیقی‌دان، پژوهشگر و عضو هیئت‌علمی دانشگاه هنر است. او آموزش موسیقی را از سنین نوجوانی در هنرستان موسیقی اصفهان آغاز کرد و تحصیلات خود را تا مقطع دکترای تخصصی ادامه داد. جایگاه علمی و پژوهشی آزاده فر سبب شد تا شورای بین‌المللی موسیقی سنتی (ICTM) از سال ۲۰۱۴ او را به عنوان نماینده‌ی بین‌المللی این شورا در ایران منصوب کند؛ وی همچنین سابقه‌ی عضویت در کمیته‌ی اجرایی اتنوموزیکولوژی انگلستان (بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳) و عضویت در هیئت‌تحریریه‌ی نشریاتی همچون Analytical Approaches in World Music را داراست.

آزاده فر مؤلف کتاب‌های مرجعی در حوزه‌ی تخصصی خود است که از میان آن‌ها، کتاب «ساختار ملودی در موسیقی ایرانی» در سال ۱۳۹۷ عنوان کتاب سال خانه‌ی موسیقی ایران را به خود اختصاص داد. از دیگر آثار این استاد دانشگاه می‌توان به کتاب‌های «موسیقی در فلسفه و عرفان»، «گردشگری موسیقی» و «مبانی آفرینش ملودی در آهنگ‌سازی» اشاره کرد.

بخشی از کتاب اتنوموزیکولوژی

«مطالعات موسیقی قدمتی به گسترۀ تاریخ علم و فلسفه و هنر دارد؛ چرا که موسیقی طبیعتی چندگانه دارد که همزمان متشکل از وجوه علمی فلسفی و هنری است. پژوهش‌های زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد موسیقی از ابتدای خلقت همراه بشر بوده و برای آغاز آن نمی‌توان تاریخ معینی تعیین کرد. به عبارت دیگر، موسیقی نزد آدمی مانند کشف آتش یا کشاورزی از دوره‌ای معین ایجاد نشده، بلکه مانند ضروریاتی مثل خوردن، آشامیدن، تولیدمثل و... از بدو پیدایش بشر با او بوده است. 

در مورد پیدایش موسیقی افسانه‌های گوناگونی وجود دارد. برخی پیدایش آن را در افسانه‌های مصری جست‌وجو می‌کنند. به عقیدۀ برخی، هندوان موسیقی را از ققنوس، پرندۀ افسانه‌ای آموخته‌اند. گروهی می‌گویند میوز، الهه موسیقی، آن را به انسان آموخته است. عبدالقادر مراغی می‌گوید وقتی حضرت آدم خلق شد، متوجه نبضش شد و ریتم را درک کرد و این نشان می‌دهد که موسیقی همزاد بشر است. بعضی صوت خوش حضرت داود را که معجزۀ پیامبری او به شمار می‌رود، پدیدآورندۀ موسیقی می‌دانند. 

مسلماً تاریخ موسیقی‌شناسی به قدمت بهره‌مندی بشر از موسیقی نیست؛ همان‌گونه که تاریخ علم تغذیه به قدمت آغاز خوردن و آشامیدن بشر نیست. در دوره‌های اولیه، آدمی بر اساس قوۀ غریزه و تعقل به امور روزمرۀ خود می‌پرداخته است. آواها و نواها همواره با بشر وجود داشته است، اما پیدایش شخصیت‌هایی در میان بومیان یک قبیله که امور ماوراءالطبیعه مانند جادو و درمان و به‌تدریج شعر و موسیقی به طور خاص به آن‌ها محول شده بود، پس از شکل‌گیری تقسیم کار در میان قبایل صورت گرفت. به قول جبران خلیل، اولین شاعر جهان حتماً بسیار رنج برده است، آنگاه که تیر و کمانش را کنار گذاشت و سعی کرد برای یارانش وصف کند هنگام غروب خورشید چه احساسی داشته است...»