کتاب جامعه شناسی جنسیت

کتاب جامعه‌شناسی جنسیت نوشته‌ی استفانی گرت با ترجمه‌ی کتایون بقایی اثری است که به‌طور منظم به مفهوم جنسيت، شکل‌گيری آن در زندگی روزمره و رابطه‌اش با ساختارهای قدرت می‌پردازد. نشر نی آن را منتشر کرده است. در يادداشت مترجم و ويراستار روشن شده که اين اثر در اصل برای دانش‌جويان جامعه‌شناسی نوشته شده و در نسخه‌ی فارسی برخی بخش‌ها مانند فهرست‌های طولانی منابع تکمیلی و مثال‌های صرفاً مربوط به نظام آموزشی انگلستان تعديل شده تا با شرايط پژوهشی و آموزشی ايران سازگار شود. متن کتاب از همان ابتدا ميان «جنس» به‌عنوان تفاوت‌های بيولوژيک و «جنسيت» به‌عنوان مجموعه‌ای از ويژگی‌های اجتماعی و فرهنگی تمايز می‌گذارد و نشان می‌دهد چگونه زن‌بودن يا مردبودن در هر جامعه‌ای به انتظارات، هنجارها و نقش‌های خاصی گره می‌خورد. گرت در فصل‌های مختلف از بيولوژی و تمايلات جنسی تا خانواده، آموزش‌وپرورش، کار، سياست، جرم و کژروی را در ارتباط با جنسيت بررسی کرده است و در هر بخش نمونه‌ها و پژوهش‌های متعددی از فرهنگ‌ها و جوامع گوناگون می‌آورد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جامعه شناسی جنسیت

کتاب جامعه‌شناسی جنسیت با تکيه بر ديدگاه‌های جامعه‌شناسی فمينيستی و نقد جبرگرايی بيولوژيک، تلاش می‌کند نشان دهد «زنانگی» و «مردانگی» نه ويژگی‌هايی ثابت و طبيعی، بلکه ساخته‌ی شرايط تاريخی، فرهنگی و روابط قدرت‌اند. استفانی گرت در مقدمه توضيح می‌دهد که چگونه از لحظه‌ی تولد، نسبت‌دادن برچسب «دختر» يا «پسر» مسيری متفاوت برای انتظارات، رفتار ديگران و خودفهمی فرد رقم می‌زند. او با مرور بحث‌های نظری درباره‌ی تفاوت «جنس» و «جنسيت» و معرفی جريان‌های مختلف فمينيستی (راديکال، سوسياليست، ليبرال) چارچوبی فراهم می‌کند تا خواننده بتواند ميان توضيح‌های بيولوژيک، فرهنگی و اقتصادی از نابرابری‌های جنسيتی تمايز بگذارد. در يادداشت مترجم تأکيد شده که محور مشترک فصل‌ها نقد اين پيش‌فرض است که بيولوژی سرنوشت اجتماعی زنان و مردان را تعيين می‌کند و نيز نشان‌دادن اين‌که چگونه خود علم و پژوهش‌های به‌ظاهر «بی‌طرف» تحت‌تأثير پيش‌فرض‌های جنسيتی قرار می‌گيرند. در يادداشت ويراستار هم توضيح داده شده که بخش «فعاليت‌های عملی» و مثال‌های آموزشی برای شرايط ايران بازنويسی شده تا برای دانش‌جويان و گروه‌های زنان قابل‌استفاده باشد. کتاب جامعه‌شناسی جنسیت در چند فصل اصلی تنظيم شده است. فصل اول با عنوان بيولوژی و جنسيت به تفاوت‌های بيولوژيک زن و مرد، نقش هورمون‌ها، بحث اندازه‌ی مغز، قدرت جسمانی و تفسيرهای تاريخی از اين تفاوت‌ها می‌پردازد و سپس پاسخ‌های فمينيستی به «ذات‌گرايی بيولوژيک» را طرح می‌کند. فصل دوم با محور جامعه‌پذيری نقش‌های جنسيتی، سه نظريه‌ی روان‌شناختی (شناختی، يادگيری اجتماعی، روان‌کاوی) را مرور کرده و نقش والدين، اسباب‌بازی، کتاب‌های کودک، مجلات، تلويزيون، تبليغات و زبان را در شکل‌دادن به هويت جنسيتی نشان می‌دهد. در فصل سوم، جنسيت و نقش‌ها در خانواده بررسی شده و بحث‌های جامعه‌شناسانی مانند پارسونز، ويلمات و يانگ، و نيز پژوهش‌های فمينيستی درباره‌ی تقسيم کار خانگی و بچه‌داری مرور شده است. در سراسر کتاب جامعه‌شناسی جنسیت، گرت با آوردن مثال‌ها و تحقيقات مردم‌شناختی از جوامع مختلف (از قبيله‌های گينه‌نو تا جوامع صنعتی غربی) نشان می‌دهد که الگوهای «طبيعی» زنانه و مردانه تا چه حد متنوع و تاريخی‌اند و چگونه می‌توان آن‌ها را موضوع پرسش انتقادی قرار داد.

خلاصه کتاب جامعه شناسی جنسیت

کتاب جامعه‌شناسی جنسیت از مقدمه‌ای آغاز می‌شود که در آن نويسنده نشان می‌دهد چگونه زن يا مرد به‌دنياآمدن بر همه‌ی جنبه‌های زندگی فرد اثر می‌گذارد؛ از نوع انتظاراتی که خانواده و جامعه از او دارند تا رفتارهايی که «مناسب» تلقی می‌شود. در همان ابتدا تمايز ميان «جنس» به‌عنوان تفاوت‌های بيولوژيک و «جنسيت» به‌عنوان ويژگی‌های اجتماعی و روانی تعريف می‌شود و اين پرسش طرح می‌شود که دقيقاً چه نسبتی ميان اين دو وجود دارد. گرت تأکيد کرده است که بخش عمده‌ی تفاوت‌های جنسيتی اکتسابی است نه ارثی و برای نشان‌دادن اين نکته، فصل اول را به نقد تفسيرهای بيولوژيک از نقش‌های زن و مرد اختصاص داده است. در اين فصل، نمونه‌هايی از استفاده‌ی تاريخی از مفاهيمی مانند اندازه‌ی مغز، هورمون‌ها، قاعدگی و بيماری برای توجيه نابرابری آموزشی، شغلی و حقوقی زنان آورده می‌شود و سپس ديدگاه‌های فمينيست‌هايی مانند اوکلی، بِست و بِرک و گروه‌های «زنان و علم» نقل می‌شود که نشان می‌دهند چگونه علم و پژوهش نيز از پيش‌فرض‌های مردسالارانه تأثير می‌پذيرد. در ادامه‌ی کتاب جامعه‌شناسی جنسیت، فصل دوم به جامعه‌پذيری نقش‌های جنسيتی می‌پردازد و سه نظريه‌ی اصلی رشد جنسيت (شناختی، يادگيری اجتماعی و روان‌کاوی) را مقايسه می‌کند. گرت با استناد به پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد که چگونه از همان نوزادی، والدين با دختر و پسر متفاوت رفتار می‌کنند، لباس‌ها، اسباب‌بازی‌ها و کارهای خانگی را بر اساس جنسيت تقسيم می‌کنند و چگونه ادبيات کودک، داستان‌های مصور، مجلات نوجوانان، تلويزيون، تبليغات و حتی ساختار زبان، تصويری کليشه‌ای از زنانگی و مردانگی می‌سازد و بازتوليد می‌کند. در اين فصل، مثال‌های متعددی از تحليل محتوايی کتاب‌ها و مجلات، آگهی‌های تجاری و برنامه‌های تلويزيونی آمده است و در پايان هر بخش «فعاليت عملی»‌هايی برای مشاهده و پژوهش ميدانی پيشنهاد شده است. فصل‌های بعدی (که در متن فرستاده‌شده بخش‌هايی از آن‌ها آمده) به نقش جنسيت در خانواده، تقسيم کار خانگی، الگوی «ازدواج متقارن»، و نقد اين ادعا می‌پردازد که نقش‌های زن و مرد در خانواده‌های مدرن به‌طور کامل مشابه شده است. در مجموع، کتاب جامعه‌شناسی جنسیت خواننده را با مجموعه‌ای از ابزارهای تحليلی آشنا می‌کند تا به‌جای پذيرش بی‌چون‌وچرای نقش‌های جنسيتی، آن‌ها را در بستر تاريخی، فرهنگی و ساختارهای قدرت بررسی کند.

چرا باید کتاب جامعه شناسی جنسیت را بخوانیم؟

خواندن جامعه‌شناسی جنسیت فرصتی فراهم می‌کند تا تصويری که از «زن طبيعی» و «مرد طبيعی» در خانواده، مدرسه، رسانه‌ها و زبان جاافتاده است از نو بررسی شود. اين کتاب نشان می‌دهد بسياری از چيزهايی که به‌عنوان تفاوت‌های ذاتاً زنانه يا مردانه پذيرفته شده‌اند، درواقع نتيجه‌ی جامعه‌پذيری، شيوه‌های خاص پژوهش علمی و منافع ساختارهای قدرت‌اند. متن گرت با کنارهم‌گذاشتن مثال‌های مردم‌شناختی، تاريخی و معاصر، امکان مقايسه‌ی فرهنگ‌ها و الگوهای متفاوت نقش‌های جنسيتی را فراهم می‌کند و به خواننده کمک می‌کند بفهمد چرا در يک جامعه، ويژگی‌ای «زنانه» و در جامعه‌ای ديگر همان ويژگی «مردانه» تلقی می‌شود. اين کتاب برای کسانی که می‌خواهند در پروژه‌های دانشگاهی يا فعاليت‌های اجتماعی درباره‌ی جنسيت کار کنند، مجموعه‌ای از مفاهيم، نظريه‌ها و نمونه‌های پژوهشی در اختيار می‌گذارد؛ از بحث‌های نظری درباره‌ی فمينيست‌های راديکال، سوسياليست و ليبرال گرفته تا تحليل نقش رسانه، تبليغات و زبان در بازتوليد نابرابری. وجود «فعاليت‌های عملی» در متن، امکان تبديل مباحث نظری به مشاهده و تحقيق در زندگی روزمره را فراهم کرده است. جامعه‌شناسی جنسیت هم‌زمان هم نقد جبرگرايی بيولوژيک را پيش می‌برد و هم نشان می‌دهد چگونه می‌توان با نگاهی انتقادی به علم، خانواده، مدرسه و فرهنگ عامه، پرسش‌های تازه‌ای درباره‌ی نابرابری‌های جنسيتی طرح کرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی جامعه‌شناسی جنسیت به دانش‌جويان و پژوهشگران رشته‌های جامعه‌شناسی، مطالعات زنان، علوم تربيتی و ارتباطات پيشنهاد می‌شود. همچنين به کسانی که در حوزه‌های آموزش، رسانه، فعاليت‌های مدنی مرتبط با حقوق زنان و نقد کليشه‌های جنسيتی در خانواده و مدرسه درگيرند، و نيز هرکس که می‌خواهد درک منسجم‌تری از ريشه‌های اجتماعی نابرابری‌های جنسيتی و نقش فرهنگ و علم در بازتوليد آن‌ها به‌دست آورد، توصيه می‌شود.

بخشی از کتاب جامعه شناسی جنسیت

«پسر يا دختر به‌دنياآمدن شما پيامد مهمی برای همه جنبه‌های زندگی‌تان خواهد داشت: از انتظاراتی که ديگران در جامعه از شما دارند تا رفتار ديگران با شما و رفتار خودتان. اين امر صرف‌نظر از جامعه‌ای که فرد در آن متولد شده همه‌جا صادق است. هرچند اين پيامدها در جوامع گوناگون با هم فرق دارد، تقريبا تمام جوامع بر پايه تفاوت‌های جنسيتی ميان زن و مرد سازمان يافته‌اند. جامعه‌شناسان تمايز مهمی ميان «جنس» و «جنسيت» قائل‌اند. اصطلاح «جنس» بر تفاوت‌های بيولوژيک ميان زن و مرد دلالت دارد حال آن‌که «جنسيت» ناظر بر ويژگی‌هايی شخصی و روانی است که جامعه آن را تعيين می‌کند و با مرد يا زن‌بودن و به‌اصطلاح «مردانگی» و «زنانگی» همراه است. «جنس» و «جنسيت» پيوندی آشکار دارند اما ماهيت دقيق اين پيوند موضوع بحث‌های فراوان ميان جامعه‌شناسان و ديگران است. کتابِ حاضر نخست به بحثی پيرامون دامنه تفاوت‌های جنسی بيولوژيک در زن و مرد و ماهيت تمايلات جنسی می‌پردازد. سپس فصلی درباره جامعه‌پذيری می‌آيد که راه‌های کسب تفاوت‌های جنسيتی را بررسی می‌کند. اين موضوع در فصل خانواده و آموزش‌وپرورش نيز دنبال می‌شود. يکی از بحث‌های اصلی اين کتاب و نيز بسياری تحقيقات جديد آن است که تفاوت‌های جنسيتی عمدتا اکتسابی‌اند نه ارثی. فصل‌های بعدی به اهميت جنسيت در قلمرو کار، سياست، کژرویِ اجتماعی و جرم می‌پردازد. در سراسر کتاب کوشيده‌ام نشان دهم جامعه‌شناسان در توضيح الگوهای متفاوتِ رفتاری که بر نقش‌های جنسيتی مبتنی است اختلاف‌نظر دارند. اين امر درباره جامعه‌شناسان فمينيست و جامعه‌شناسان به‌طور کلی به يک اندازه صادق است. بسياری از بررسی‌های مورد بحث در اين کتاب را فمينيست‌هايی انجام داده‌اند که در سال‌های اخير تحقيقات‌شان آگاهی نوينی درباره اهميت جنسيت در همه جوامع پديد آورده است.»