کتاب جامعه شناسی جنسیت

کتاب جامعه شناسی جنسیت (Gender) نوشته استفانی گرت، به مفهوم جنسیت، شکل‌گیری آن در زندگی روزمره و رابطه‌اش با ساختارهای قدرت می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه زن یا مردبودن در هر جامعه‌ای به انتظارات، هنجارها و نقش‌های خاصی گره می‌خورد. گرت مفاهیم مختلف، از بیولوژی و تمایلات جنسی تا خانواده، آموزش‌وپرورش، کار، سیاست، جرم و کژروی را در ارتباط با جنسیت بررسی می‌کند و در مورد هر کدام نمونه‌ها و پژوهش‌های متعددی از فرهنگ‌ها و جوامع گوناگون می‌آورد تا کلیشه‌های جنسیتی را به چالش بکشد. نشر نی این پژوهش را با ترجمه کتایون بقایی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جامعه شناسی جنسیت

کتاب جامعه شناسی جنسیت با تکیه بر دیدگاه‌های جامعه‌ شناسی فمینیستی و نقد جبرگرایی بیولوژیک، تلاش می‌کند نشان دهد زنانگی و مردانگی نه ویژگی‌هایی ثابت و طبیعی، که ساخته‌ی شرایط تاریخی، فرهنگی و روابط قدرت‌اند. استفانی گرت با مرور بحث‌های نظری درباره‌ی تفاوت جنس و جنسیت و معرفی جریان‌های مختلف فمینیستی چارچوبی فراهم می‌کند تا خواننده بتواند میان توضیح‌های بیولوژیک، فرهنگی و اقتصادی از نابرابری‌های جنسیتی تمایز بگذارد. او در کتاب به موضوعاتی همچون تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد، نقش هورمون‌ها، بحث اندازه‌ی مغز، قدرت جسمانی و تفسیرهای تاریخی از این تفاوت‌ها می‌پردازد. جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی بحث دیگری است که گرت روی آن دست می‌گذارد و نظریات روان‌شناختی را درباره‌ی آن مرور می‌کند و نقش والدین، اسباب‌بازی، کتاب‌های کودک، مجلات، تلویزیون، تبلیغات و زبان را در شکل‌دادن به هویت جنسیتی نشان می‌دهد. بحث‌های جامعه شناسانی مانند پارسونز، ویلمات و یانگ، و نیز پژوهش‌های فمینیستی درباره‌ی تقسیم کار خانگی و بچه‌داری را نیز مرور می‌کند. گرت در سراسر کتاب جامعه شناسی جنسیت، با آوردن مثال‌ها و تحقیقات مردم‌شناختی از جوامع مختلف (از قبیله‌های گینه‌نو تا جوامع صنعتی غربی) نشان می‌دهد که الگوهای طبیعی زنانه و مردانه تا چه حد متنوع و تاریخی‌اند و چگونه می‌توان آن‌ها را موضوع پرسش انتقادی قرار داد.

خلاصه کتاب جامعه شناسی جنسیت

کتاب جامعه شناسی جنسیت از مقدمه‌ای آغاز می‌شود که در آن نویسنده نشان می‌دهد چگونه زن یا مرد به‌دنیاآمدن بر همه‌ی جنبه‌های زندگی فرد اثر می‌گذارد؛ از نوع انتظاراتی که خانواده و جامعه از او دارند تا رفتارهایی که مناسب تلقی می‌شود. در همان ابتدا تمایز میان جنس به‌ عنوان تفاوت‌های بیولوژیک و جنسیت به‌مثابه‌ی ویژگی‌های اجتماعی و روانی تعریف می‌شود و این پرسش طرح می‌شود که دقیقاً چه نسبتی میان این دو وجود دارد. گرت تأکید کرده که بخش عمده‌ی تفاوت‌های جنسیتی اکتسابی است نه ارثی و برای نشان‌دادن این نکته، فصل اول را به نقد تفسیرهای بیولوژیک از نقش‌های زن و مرد اختصاص داده است. در این فصل، نمونه‌هایی از استفاده‌ی تاریخی از مفاهیمی مانند اندازه‌ی مغز، هورمون‌ها، قاعدگی و بیماری برای توجیه نابرابری آموزشی، شغلی و حقوقی زنان آورده می‌شود و سپس دیدگاه‌های فمینیست‌هایی مانند اوکلی، بِست و بِرک نقل می‌شود که نشان می‌دهند چگونه علم و پژوهش نیز از پیش‌فرض‌های مردسالارانه تأثیر می‌پذیرد. 

کتاب جامعه شناسی جنسیت در ادامه به جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی می‌پردازد و سه نظریه‌ی اصلی رشد جنسیت (شناختی، یادگیری اجتماعی و روان‌کاوی) را مقایسه می‌کند. گرت با استناد به پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد که چگونه از همان نوزادی، والدین با دختر و پسر متفاوت رفتار می‌کنند، لباس‌ها، اسباب‌بازی‌ها و کارهای خانگی را بر اساس جنسیت تقسیم می‌کنند و چگونه ادبیات کودک، داستان‌های مصور، مجلات نوجوانان، تلویزیون، تبلیغات و حتی ساختار زبان، تصویری کلیشه‌ای از زنانگی و مردانگی می‌سازد و بازتولید می‌کند. در این فصل، مثال‌های متعددی از تحلیل محتوایی کتاب‌ها و مجلات، آگهی‌های تجاری و برنامه‌های تلویزیونی آمده است. فصل‌های بعدی به نقش جنسیت در خانواده، تقسیم کار خانگی، الگوی ازدواج متقارن، و نقد این ادعا می‌پردازد که نقش‌های زن و مرد در خانواده‌های مدرن به‌ طور کامل مشابه شده است. در مجموع، کتاب جامعه‌ شناسی جنسیت خواننده را با مجموعه‌ای از ابزارهای تحلیلی آشنا می‌کند تا به‌جای پذیرش بی‌چون‌وچرای نقش‌های جنسیتی، آن‌ها را در بستر تاریخی، فرهنگی و ساختارهای قدرت بررسی کند.

چرا باید کتاب جامعه شناسی جنسیت را بخوانیم؟

این کتاب نشان می‌دهد بسیاری از چیزهایی که به‌عنوان تفاوت‌های ذاتاً زنانه یا مردانه پذیرفته شده‌اند، درواقع نتیجه‌ی جامعه‌پذیری، شیوه‌های خاص پژوهش علمی و منافع ساختارهای قدرت‌اند. وجود فعالیت‌های عملی در متن، امکان تبدیل مباحث نظری به مشاهده و تحقیق در زندگی روزمره را فراهم کرده است. جامعه شناسی جنسیت همزمان هم نقد جبرگرایی بیولوژیک را پیش می‌برد و هم نشان می‌دهد چگونه می‌توان با نگاهی انتقادی به علم، خانواده، مدرسه و فرهنگ عامه، پرسش‌های تازه‌ای درباره‌ی نابرابری‌های جنسیتی طرح کرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی جامعه شناسی جنسیت به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های جامعه شناسی، مطالعات زنان، علوم تربیتی و ارتباطات پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که در زمینه‌ی حقوق زنان و نقد کلیشه‌های جنسیتی فعال‌اند، و هر کس که می‌خواهد درک منسجم‌تری از ریشه‌های اجتماعی نابرابری‌های جنسیتی و نقش فرهنگ و علم در بازتولید آن‌ها به‌دست آورد، توصیه می‌کنیم این پژوهش را بخوانند.

بخشی از کتاب جامعه شناسی جنسیت

«يک تفاوت آشکار ميان دو جنس آن است که زن بچه به دنيا می‌آورد حال آن‌که مرد قادر به اين کار نيست. زن و مرد هم‌چنين از نظر کروموزومی، هورمونی، اندازه مغز و ويژگی‌های جنسیِ ثانويه با يکديگر تفاوت دارند. برای نمونه سلول‌های تخمدانِ زن فقط دارای کروموزوم جنسی X است حال آن‌که اسپرم مرد يکی از دو کروموزوم X يا Y را دارد (نام‌گذاری اين کروموزوم‌ها بر اساس شکل ظاهری آن‌هاست). اگر پس از لقاح، نطفه‌ای کروموزوم جنسی XY داشت نوزاد پسر و اگر دارای کروموزومِ جنسی XX بود نوزاد دختر می‌شود. در دوران بارداری در جنين اندام‌های تشريحیِ مشخصا زنانه يا مردانه شکل می‌گيرند. هورمون‌های ترشح‌شده از کروموزوم‌های جنسی نقشی اساسی در اين فرايند دارند. واژه "هورمون" به ترشحات غدد هيپوفيز، فوق‌کليوی، تيروئيد و هم‌چنين لوزالمعده، تخمدان و بيضه اطلاق می‌شود. تعداد و ميدانِ عملِ هورمون‌های توليدشده در زن و مرد بسيار همانند است فقط به‌طور "نرمال" [متوسط] در زنان استروژن و پروژسترون (هورمون‌های جنسی زنانه) بيش‌تری توليد می‌شود، حال آن‌که در مردان ترشح تستوسترون و آندروژن (هورمون‌های جنسی مردانه) بيش‌تر است. در سن بلوغ توليد اين هورمون‌ها افزايش چشمگيری می‌يابد و به شکل‌گرفتنِ ويژگی‌های جنسیِ ثانويه، چون رويش موهای بدن، می‌انجامد و زن و مرد قادر به توليدمثل می‌شوند. افزون بر اين تفاوت‌ها ــ که اين بيانِ مختصرِ آن است نه شرحِ مفصل ــ از نظر بيولوژيک مردبودن برابر است با داشتنِ اندام بزرگ‌تر و وزن و قدرتِ بيش‌تر. هنگام تولد، نوزاد پسر به‌طور متوسط سنگين‌تر و قدبلندتر از نوزاد دختر است. افزون بر اين مغزِ زنان به‌طور متوسط از مغزِ مردان کوچک‌تر است.»