کتاب دکترین شوک

کتاب دکترین شوک (The Shock Doctrine) نوشته نائومی کلاین، تصویری گسترده از پیوند بحران‌های سیاسی، اقتصادی و طبیعی با گسترش سرمایه‌داری معاصر ارائه کرده و نشان می‌دهد که چگونه کودتاها، جنگ‌ها، فروپاشی‌های مالی و بلایای طبیعی به فرصت‌هایی برای پیشبرد سیاست‌های افراطی بازار آزاد تبدیل شده‌اند. کتاب بر ترکیب روایت تاریخی، تحلیل اقتصادی و بازخوانی اسناد رسمی استوار است و وضعیت اقتصادی‌سیاسی کشورهای مختلف، از شیلی و آرژانتین تا روسیه، چین، عراق، نیواورلیان و سریلانکا را تحلیل می‌کند. نشر اختران این کتاب را با ترجمه مهرداد (خلیل) شهابی و میرمحمود نبوی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دکترین شوک

کتاب دکترین شوک اثری است که نائومی کلاین در آن مفهوم سرمایه‌داری فاجعه‌محور را صورت‌بندی کرده است. نویسنده با تکیه بر نمونه‌های متعدد تاریخی نشان داده چگونه نظریه‌پردازان و مجریان مکتب اقتصادی شیکاگو، از میلتون فریدمن تا پیروانش، بحران‌ها را لحظه‌های طلایی برای تحمیل خصوصی‌سازی گسترده، مقررات‌زدایی و کوچک‌کردن دولت می‌دانند. 

کتاب دکترین شوک در ابتدا پیوند میان شوک‌درمانی در روان‌پزشکی، شکنجه در بازجویی‌های سازمان سیا و شوک‌درمانی اقتصادی در سطح جوامع را توضیح داده است؛ از آزمایش‌های دکتر ایوون کامرون بر بیماران تا توصیه‌های فریدمن به پینوشه. این کتاب در چند فصل تنظیم شده است؛ از نخستین شوک‌درمانی در شیلی تا تاچریسم، فروپاشی اتحاد شوروی، بحران‌های بدهی در آمریکای لاتین، خصوصی‌سازی در روسیه، جنگ عراق، سونامی آسیا، توفان کاترینا. 

نائومی کلاین نشان داده چگونه شوک‌های نظامی، اقتصادی و طبیعی، فضا را برای تعلیق موقت دموکراسی، تضعیف نهادهای جمعی و پیشبرد برنامه‌های نولیبرالی فراهم کرده است. این کتاب بخشی از مجموعه‌ی پشت پرده مخلمین است که هدفش افشای ماهیت سرمایه‌داری و نقش آن در وضعیت فعلی دنیاست.

خلاصه کتاب دکترین شوک

کتاب دکترین شوک بر این ایده استوار است که سرمایه‌داری نولیبرالی نه در فضای رقابت آزاد و انتخاب آگاهانه، بلکه در لحظه‌های شوک و فروپاشی جمعی پیش رفته است. نویسنده نشان داده چگونه کودتاهای خونین در شیلی و آرژانتین، سرکوب میدان تیان‌آن‌من، فروپاشی اتحاد شوروی، بحران‌های بدهی و مالی در آمریکای لاتین و آسیا، جنگ عراق، سونامی ۲۰۰۴ و توفان کاترینا به سکوی پرش برنامه‌هایی مانند خصوصی‌سازی گسترده، آزادسازی تجارت و کاهش شدید نقش دولت تبدیل شده‌اند. 

در این کتاب، منطق مشترک شکنجه‌ی فردی و شوک‌درمانی اقتصادی در مقیاس اجتماعی تشریح شده است: ایجاد وضعیت تعلیق، سردرگمی و ترس تا جامعه از دستاوردهای پیشین خود عقب‌نشینی کند و لوح سپید مطلوب نظریه‌پردازان بازار آزاد شکل بگیرد.

چرا باید کتاب دکترین شوک را بخوانیم؟

کتاب امکان می‌دهد تاریخ چند دهه‌ی اخیر جهان از زاویه‌ای متفاوت دیده شود؛ نه به‌ عنوان زنجیره‌ای از حوادث جدا، بلکه به‌ مثابه‌ی الگوی تکرارشونده‌ی استفاده از بحران برای بازآرایی اقتصادی و سیاسی. خواننده در این اثر با سازوکارهای پنهان خصوصی‌سازی، نقش نهادهایی مانند صندوق بین‌المللی پول و پیوند میان امنیت، جنگ و سودآوری آشنا می‌شود.

خواندن کتاب دکترین شوک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب دکترین شوک را به دانشجویان و علاقه‌مندان به اقتصاد سیاسی، روابط بین‌الملل، مطالعات توسعه و تاریخ معاصر پیشنهاد می‌کنیم. همچنین به کسانی توصیه می‌شود که در پی فهم عمیق‌تری از ریشه‌های نابرابری، جنگ‌ها و سیاست‌های تعدیل ساختاری در کشورهای مختلف هستند.

درباره نائومی کلاین

نائومی کلاین (Naomi Klein) (متولد ۱۹۷۰)، روزنامه‌نگار، نویسنده، استاد دانشگاه و فعال چپ‌گرای کانادایی است که به عنوان منتقد سرسخت نظام سرمایه‌داری، کاپیتالیسم و جهانی‌سازی شناخته می‌شود. او فعالیت حرفه‌ای خود را با روزنامه‌نگاری دانشجویی آغاز کرد و در سال ۱۹۹۹ بود که با انتشار کتاب «بدون لوگو» به شهرتی بین‌المللی دست یافت. محور و درون‌مایه‌ی اصلی آثار و تحلیل‌های کلاین، افشای سازوکارهای قدرت‌های اقتصادی، نقد نئولیبرالیسم و پیوند میان بحران‌های محیط‌زیستی و سیستم سرمایه‌داری است. او در آثاری مانند «سرمایه داری علیه آب و هوا» یا «آخرین فرصت تغییر» به سراغ بحران تغییرات اقلیمی رفت و استدلال کرد که نجات زمین بدون تغییر بنیادین در ساختار اقتصادیِ مبتنی بر مصرف‌گرایی ناممکن است. سبک نگارش کلاین ترکیبی از روزنامه‌نگاری تحقیقی و روایت‌های مستند است. او در دانشگاه بریتیش کلمبیا نیز تدریس می‌کند.

جوایز و افتخارات کتاب دکترین شوک

• برنده‌ی جایزه‌ی Warwick (سال ۲۰۰۹)
• نامزد جایزه‌ی OLA Evergreen (سال ۲۰۰۸)
• نامزد جایزه‌ی ملی بریتیش کلمبیا (سال ۲۰۰۸)
• در لیست پرفروش‌ترین کتاب‌های بین‌المللی
• در لیست ۱۰۰ کتاب برتر قرن ۲۱ نشریه‌ی گاردین

بخشی از کتاب دکترین شوک

«یکی از کسانی که سیل‌های نیواورلیان را "فرصت" می‌دید، میلتون فریدمن، پیر اعظم جنبش خواهان "سرمایه‌داری بی‌قید و شرط" بود و هم اوست که افتخار تدوین مقررات اقتصاد جهانی معاصر را که از تحرک فوق‌العاده‌ای برخوردار است، به نامش نوشته‌اند. این پیرمرد ۹۳ سالۀ بیمار که نزد پیروانش "عمو میلتی" خوانده می‌شود، با وجود کهولت سن و بیماری، در خود قدرت کافی یافت تا ۳ ماه پس از وقوع سیل، برای روزنامۀ وال استریت ژورنال مقاله‌ای بنویسد. او در این مقاله چنین اظهار نظر می‌کرد: "بیشتر مدارس نیواورلیان و نیز خانه‌های بچه‌هایی که در این مدارس حضور می‌یافتند، ویران شده و این بچه‌ها در سراسر کشور پخش شده‌اند. این در عین حال که یک تراژدی است، اما از سوی دیگر فرصتی است برای آنکه نظام آموزشی ایالت به صورت ریشه‌ای اصلاح شود."

ایدۀ تحول ریشه‌ای مورد نظر فریدمن این بود که به جای هزینه کردن بخشی از میلیاردها دلار پول بازسازی برای ساخت مجدد و بهبود نظام موجود مدارس دولتی نیواورلیان، دولت کوپن‌هایی در اختیار خانواده‌ها قرار دهد که بتوانند آن‌ها را در نهادهای آموزشی بخش خصوصی، که بسیاری‌شان انتفاعی‌اند و از دولت یارانه دریافت خواهند کرد، خرج کنند. فریدمن نوشت: "فوق‌العاده مهم است که این دگرگونی اساسی، 'اصلاحی دائمی' باشد و نه تغییری موقتی."»