حسن شهباز
بیوگرافی حسن شهباز
حسن شهباز (۲۳ اسفند ۱۲۹۹ ـ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۵) از چهرههای اثرگذار فرهنگ معاصر ایران بود که در حوزههای ترجمه، روزنامهنگاری، نقد ادبی و برنامهسازی فرهنگی حضوری پررنگ و ماندگار داشت. او در طول چند دهه فعالیت، بیش از ۳۰ اثر مهم از ادبیات اروپا و آمریکا را به فارسی برگرداند و با نثری روان و خوشخوان، نسل گستردهای از مخاطبان ایرانی را با ادبیات کلاسیک و مدرن جهان آشنا کرد. معرفی کتابهایی چون بربادرفته، ربهکا، به کجا میروی و سرزمین بیحاصل جایگاه او را در تاریخ ترجمهی ادبی ایران تثبیت کرد. شهباز همزمان با ترجمه، مقالات و جستارهای متعددی در زمینهی نقد و تاریخ ادبی نوشت و سهم مهمی در گسترش گفتوگوی فرهنگی داشت.
او در بابلِ مازندران زاده شد و در خانوادهای پرورش یافت که با چند زبان و فرهنگ آشنا بود. پدرش، حسین شهبازیان، سالهایی از عمر خود را در باکو گذرانده بود و بهدلیل تسلط بر زبان روسی در بانک استقراضی روس در ایران کار کرده بود. تعطیلی این بانکْ خانواده را ناچار به کوچ به اصفهان کرد و همین جابهجاییها تجربههای متنوعی از زیست فرهنگی و اجتماعی را در اختیار حسن شهباز گذاشت. تحصیل در کالج استوارت مموریال و سپس اقامت چندساله در اراک، همزمان با زندانیشدن پدر، از دورههای مهم زندگی او بود. در همین سالها زبان انگلیسی را بهطور جدی آموخت و بخشی از آموزش خود را نزد محمد خزائلی ادامه داد. پس از دریافت دیپلم، به تهران آمد و بهتدریج وارد فضای مطبوعاتی و فرهنگی پایتخت شد.
از اوایل دههی ۱۳۲۰، نوشتن و ترجمه به فعالیت اصلی او بدل شد. شهباز با روزنامهها و مجلات همکاری میکرد و همزمان برای شرکتهای خارجی فعال در ایران بهعنوان مترجم کار میکرد. اندکی بعد سردبیری نشریهی وابسته به سفارت پاکستان را بر عهده گرفت و سپس به مرکز فرهنگی و خبری سفارت آمریکا پیوست. او مدتی هم در بخش فارسی صدای آمریکا فعالیت داشت و با تشویق و حمایت لطفعلی صورتگر، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشتهی زبان و ادبیات انگلیسی در دانشگاه تهران به پایان رساند.
در کنار این فعالیتها، شهباز حضوری مؤثر در رادیو تهران داشت و با ساخت برنامههای ادبی و فرهنگی، به چهرهای شناختهشده در میان مخاطبان رادیو بدل شد. او بعدها با پیوستن به سازمان تلویزیون ملی ایران در دورهی مدیریت رضا قطبی، بهعنوان نمایندهی این سازمان در نشستها و کنفرانسهای بینالمللی رادیو و تلویزیون آسیا و اقیانوسیه شرکت کرد.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، شهباز ناچار به ترک ایران شد و به زندگی خود در ایالات متحده ادامه داد. اقامت او در لسآنجلس سرآغاز یکی از مهمترین فعالیتهای فرهنگیاش بود: انتشار فصلنامهی رهآورد. این نشریه از سال ۱۳۶۱ منتشر شد و بهتدریج به تریبونی معتبر برای پرداختن به فرهنگ، تاریخ، ادب و تجربهی زیستهی ایرانیان بدل شد. رهآورد آگاهانه از سیاست روزمره فاصله گرفت و با تمرکز بر خاطرات، گفتوگوها و مقالات تحلیلی، به روشنشدن لایههای کمتردیدهشدهی تاریخ معاصر ایران، بهویژه دوران پهلوی، کمک کرد. انتشار صدها مقاله و خاطره این نشریه را به یکی از منابع مهم تاریخ شفاهی ایرانیان مهاجر تبدیل کرد. شهباز خود چندین مقاله در آن نوشت و تا سالهای پایانی عمر نقشی محوری در هدایت فکری آن داشت.
در سالهای اقامت در آمریکا، او به تدریس ادبیات فارسی در دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس پرداخت و خانهاش به محل رفتوآمد شاعران، نویسندگان، موسیقیدانان و اندیشمندان ایرانی تبدیل شد. حافظهی کمنظیر او در حفظ اشعار کلاسیک فارسی، بهویژه آثار حافظ و سعدی، زبانزد دوستانش بود و همین ویژگی سبب میشد در آیینهای فرهنگی و اجتماعی، از جشن تا سوگواری، بهعنوان سخنران یا مجری حضور یابد. بهپاس خدمات فرهنگیاش، دکترای افتخاری یکی از دانشگاههای کالیفرنیا به او اعطا شد.
شهباز سرانجام در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۵، پس از یک عمل جراحی، در لسآنجلس درگذشت. پس از مرگش، بنا به خواست خودش، مدیریت و سردبیری رهآورد به همسرش، شعله شمسِ شهباز، سپرده شد تا این پروژهی فرهنگی ادامه یابد. بسیاری از اهل فرهنگ، از جمله ایرج پزشکزاد، از او بهعنوان انسانی فرهنگدوست، خوشسخن و عمیقاً دلبسته به شعر فارسی یاد کردهاند. کارنامهی حسن شهباز تصویری از روشنفکری فرهنگی به دست میدهد که عمر خود را صرف پیونددادن زبان فارسی با ادبیات و اندیشهی جهانی کرد و اثری ماندگار در حافظهی فرهنگی ایرانیان بر جای گذاشت.
