فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵

فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ (گروه آزاد) نوشته گروه نویسندگان با گویندگی گروه گویندگان توسط نشر شرکت توسعه محتوای لحن دیگر منتشر شده است. این شماره از مجله‌ی صوتی پشت‌بام به‌طور کامل به گروه آزاد نقاشان و مجسمه‌سازان و زمینه‌های تاریخی و هنری شکل‌گیری آن اختصاص دارد، گروهی که در میانه‌ی دهه‌ی ۱۳۵۰ با حضور هفت هنرمند شاخص، در فضای هنرهای تجسمی ایران موجی تازه از تجربه‌گرایی و نقد ساختارهای مسلط بازار هنر به راه انداخت. این اثر صوتی در قالب مجموعه‌ای از متن‌های پژوهشی، تاریخ‌نگارانه و گفت‌وگو محور، شنونده را از بسترهای جهانی مدرنیسم و هنر مفهومی تا شکل‌گیری هنر مدرن در ایران و درنهایت تولد و فعالیت‌های گروه آزاد همراهی می‌کند. از بررسی انقلاب صنعتی و مدرسه‌ی باهاوس و جنبش دادا و هنر مفهومی در غرب گرفته تا روند نوگرایی در ایران، نقش نهادهایی مثل هنرکده‌ی هنرهای زیبا، هنرستان هنرهای زیبا، بینال تهران، جنبش سقاخانه، جشن هنر شیراز و موزه‌ی هنرهای معاصر تهران، همگی در این شماره به‌تفصیل روایت شده‌اند. در ادامه نیز تاریخ‌نگاری دقیق نمایشگاه‌های گروه آزاد، حضور بین‌المللی آنان و گفت‌وگوی مفصل با غلامحسین نامی، یکی از دو عضو زنده‌ی گروه، شنونده را به درون فضای فکری و عملی این هنرمندان می‌برد.

درباره فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵

فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ با تمرکز بر گروه آزاد نقاشان و مجسمه‌سازان، ساختاری شبیه یک پرونده‌‌ی ویژه‌ی پژوهشی دارد که در آن چند متن طولانی و به‌هم‌پیوسته، تاریخ هنر مدرن و پسامدرن را از سطح جهانی تا بستر ایرانی دنبال کرده‌اند. در بخش‌های آغازین، نویسندگان با مرور انقلاب صنعتی، دگرگونی‌های اجتماعی قرن نوزدهم، شکل‌گیری مدرنیسم، نقش مدرسه‌ی باهاوس و سپس جنگ جهانی اول و جنبش دادا، زمینه‌های فکری و هنری ظهور هنر مفهومی را توضیح داده‌اند، سپس با تمرکز بر چهره‌هایی مانند مارسل دوشان و ایده‌ی حاضرآماده و تقدم مفهوم بر شیء هنری، مسیر به‌سوی هنر مفهومی در دهه‌ی ۱۹۶۰ و شکل‌گیری گروه‌هایی مانند هنر و زبان و هنرمندانی مانند جوزف کاسوت ترسیم شده است.

در ادامه، فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ به‌تفصیل به نفوذ مدرنیسم در ایران، از دوره‌ی قاجار و مشروطه تا حکومت پهلوی، گسترش آموزش هنر، تأسیس هنرکده‌ی هنرهای زیبا و هنرستان هنرهای زیبا، انجمن خروس جنگی، نخستین گالری‌ها، بینال تهران، هنرکده‌ی هنرهای تزیینی و سپس جنبش سقاخانه و جشن هنر شیراز و موزه‌ی هنرهای معاصر می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه این نهادها و جریان‌ها بستر ظهور گروه آزاد را فراهم کردند.

در بخش میانی و پایانی فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵، تمرکز از تاریخ عمومی هنر به تاریخ‌نگاری دقیق خود گروه آزاد نقاشان و مجسمه‌سازان منتقل می‌شود. ابتدا شکل‌گیری گروه در سال ۱۳۵۳ با هفت عضو اصلی مارکو گریگوریان، مرتضی ممیز، غلامحسین نامی، غلامحسین نامی، مسعود عربشاهی، میرعبدالرضا دریابیگی، فرامرز پیلارام و سیراک ملکونیان شرح داده شده و سپس هفت برنامه‌ی نمایشگاهی گروه، از نمایشگاه هنری بین‌المللی تهران تا نمایشگاه‌های گالری مس، نمایشگاه آبی، گنج و گستره ۱ و ۲ و حضور در آرت بازل و واشنگتن باش آرت ۷۷، یکی‌یکی معرفی و تحلیل شده‌اند، همراه با نام هنرمندان مهمان، بیانیه‌ها، واکنش‌ها و نقدهای آن دوره.

در ادامه، متن تاریخ‌نگارانه‌ی گروه پژوهش پشت‌بام، جایگاه گروه آزاد را در نسبت با هنر مفهومی و هنر پسامدرن بررسی کرده و سپس گفت‌وگوی بلند توکا ملکی و فرشید پارسی‌کیا با غلامحسین نامی، لایه‌های درونی‌تری از انگیزه‌های شکل‌گیری گروه، نقد شبه‌مدرنیسم و ابتذال بازار، جلسات داخلی، اختلاف‌نظرها، تجربه‌های کانسپچوال، حواشی نمایشگاه‌ها و مواجهه با نهادهای رسمی و امنیتی را آشکار می‌کند. این ترکیب متن‌های تحلیلی و گفت‌وگومحور، اثر را به نوعی پرونده‌ی جامع شنیداری درباره‌ی یک گروه هنری تأثیرگذار در دهه‌ی ۱۳۵۰ تبدیل کرده است.

خلاصه فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵

ایده‌ی اصلی در فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵، بر محور پیوند سه سطح مختلف شکل گرفته است: تاریخ جهانی مدرنیسم و هنر مفهومی، روند نوگرایی در هنر ایران و درنهایت تجربه‌ی خاص گروه آزاد نقاشان و مجسمه‌سازان. متن‌ها ابتدا نشان می‌دهند که چگونه انقلاب صنعتی، شهرنشینی، دگرگونی‌های طبقاتی و ظهور نهادهایی مانند باهاوس، زمینه را برای مدرنیسم و سپس برای جنبش‌های اعتراضی چون دادا فراهم کرد، جنبشی که با نفی امر زیبا، استفاده از اشیای روزمره، طنز، ویرانگری و تأکید بر ایده، راه را برای هنر مفهومی گشود.

در این میان، نقش مارسل دوشان و حاضرآماده‌های او به‌عنوان نقطه‌ی عطفی که مفهوم را از شیء جدا کرد و ایده را مهم‌تر از محصول نهایی دانست، به‌تفصیل شرح داده می‌شود، سپس با ورود به دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، هنر مفهومی به‌عنوان جریانی معرفی شده که در آن متن، عکس، نقشه، نمودار، ویدیو و چیدمان، همگی می‌توانند حامل ایده باشند و اثر هنری دیگر لزوماً شیء ماندگار و موزه‌ای نیست.

در ادامه، فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ نشان می‌دهد که در ایران، نوگرایی هنری از آشنایی با غرب در دوره‌ی صفوی و قاجار آغاز شد، با سفرهای شاهان و دانش‌آموختگان فرنگ، با کمال‌الملک و سپس با مشروطه و اصلاحات پهلوی گسترش یافت و در نهادهایی مانند مدرسه‌ی صنایع مستظرفه، هنرکده‌ی هنرهای زیبا، هنرستان هنرهای زیبا، انجمن خروس جنگی، گالری آپادانا، بینال تهران و هنرکده‌ی هنرهای تزیینی تثبیت شد. جنبش سقاخانه و گفتمان نو سنت‌گرایی نیز به‌عنوان تلاشی برای پیوند مدرنیسم با هویت ایرانی معرفی شده است.

بر این بستر، گروه آزاد در سال ۱۳۵۳ شکل می‌گیرد، گروهی با رویکردی ضدبازار و منتقد شبه‌مدرنیسم رایج که می‌خواهد تجربه‌های تازه و مفهومی را در هنرهای تجسمی ایران پیش ببرد. این اثر نمایشگاه‌های گروه را یکی‌یکی مرور می‌کند: از حضور در نمایشگاه هنری بین‌المللی تهران تا نمایشگاه آبی که در آن رنگ آبی تم مشترک آثار بود و دو نمایشگاه گنج و گستره که در آن‌ها چیدمان‌ها و حجم‌های مفهومی با استفاده از اشیای روزمره، فضا، نور و متن شکل گرفتند.

در این بخش، نمونه‌های متعددی از آثار اعضا و مهمانان توصیف شده‌اند، از چاقوهای آویزان مرتضی ممیز و حجم‌های فومی غلامحسین نامی تا کارهای مارکو گریگوریان با صندلی شکسته، خشت‌ها و اشیای بومی. بخش گفت‌وگو با غلامحسین نامی، لایه‌ی تفسیری تازه‌ای به این روایت می‌افزاید. او از فضای فرهنگی و اجتماعی اوایل دهه‌ی ۱۳۵۰، گسترش نوگرایی مبتذل و نقش گالری‌ها در ترویج کارهای سطحی و از جلسه‌های طولانی شکل‌گیری گروه آزاد در خانه‌ها و گالری مس می‌گوید.

در این گفت‌وگو، هدف اولیه‌ی گروه ارائه‌ی درست هنر مدرن و سپس آشنایی با آخرین تحولات مانند مینیمالیسم و کانسپچوال آرت عنوان شده است. نامی توضیح می‌دهد که چگونه برخی اعضا در ابتدا با هنر مفهومی آشنا نبودند و از طریق بحث‌های گروهی و مطالعه به آن نزدیک شدند، چگونه بیانیه‌ها نوشته شد، چرا در هر نمایشگاه هنرمندان مهمان دعوت شدند و چگونه حواشی‌ای مانند سانسور برخی آثار، سوءظن نهادهای رسمی، درگیری با منتقدان و اختلاف‌نظرهای درونی، بر مسیر گروه تأثیر گذاشت. درنهایت، فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ نشان می‌دهد که هرچند فعالیت گروه آزاد تنها چند سال ادامه یافت، اما تجربه‌های مفهومی، نقد بازار هنر و ولوله‌ای که در شهر مرده‌ی هنرهای تجسمی ایجاد کرد، در حافظه‌ی هنر معاصر ایران ماندگار شده است.

چرا باید فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ را بشنویم؟

شنیدن فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ برای کسانی که به درک عمیق‌تری از تاریخ هنر معاصر ایران و نسبت آن با جریان‌های جهانی علاقه‌مند هستند، فرصتی کم‌نظیر فراهم کرده است. این فصلنامه به‌جای ارائه‌ی روایتی کلی و پراکنده، یک موضوع مشخص را انتخاب کرده و آن را از سه زاویه‌ی تاریخی، تحلیلی و تجربی دنبال کرده است: از مدرنیسم و هنر مفهومی در غرب تا روند نوگرایی در ایران و درنهایت تجربه‌ی گروه آزاد نقاشان و مجسمه‌سازان.

ویژگی مهم این فصلنامه ترکیب متن‌های پژوهشی با روایت‌های دست‌اول است. شنونده هم با مفاهیم نظری مانند هنر مفهومی، حاضرآماده، نو سنت‌گرایی و نقش نهادهای هنری آشنا می‌شود و هم در گفت‌وگو با غلامحسین نامی، فضای واقعی گالری‌ها، جلسات گروه، دغدغه‌ها، اختلاف‌ها و شوک‌هایی را که آثار گروه در جامعه‌ی هنری ایجاد کرده‌اند، می‌شنود. این هم‌نشینی نظریه و خاطره تصویر زنده‌تری از دهه‌ی ۱۳۵۰ و کشمکش میان بازار هنر، نهادهای رسمی و هنرمندان تجربه‌گرا ارائه کرده است.

تمرکز این فصلنامه بر پیوند میان هنر و شرایط اجتماعی و سیاسی به شنونده کمک می‌کند هنر مفهومی و تجربه‌های گروه آزاد را نه به‌عنوان حرکتی صرفاً فرمال، بلکه به‌عنوان پاسخی انتقادی به وضعیت زمانه درک کند.

شنیدن فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن فصلنامه صوتی پشت‌ بام ـ شماره ۵ به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های هنرهای تجسمی، تاریخ هنر و مطالعات فرهنگی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال منبعی مفصل درباره‌ی مدرنیسم، هنر مفهومی و تاریخ هنر معاصر ایران هستند. این اثر همچنین به هنرمندان جوانی توصیه می‌شود که دغدغه‌ی نسبت میان ایده، فرم و بازار هنر را دارند و می‌خواهند تجربه‌ی یک گروه هنری منتقد و تجربه‌گرا در دهه‌ی ۱۳۵۰ را بشناسند.