کتاب تاریخ ایران باستان؛ تاریخ مفصل ایران قدیم

«تاریخ ایران باستان» کتابی ارزشمند نوشته میرزا حسن‌خان پیرنیا (مشیرالدوله) است. حسن پیرنیا، ملقب به مشیرالدوله، سیاست‌مدار، حقوق‌دان و نخست‌وزیر ایران در اواخر عهد قاجار است. او تحصیلات نظامی و سپس حقوقی خود را در دانشکده حقوق مسکو به پایان رساند و سپس به سمت وابسته سفارت ایران در سن پترزبورگ تعیین شد. در سال ۱۳۱۷ زمانی که پدر حسن‌خان به مقام وزارت خارجه رسید، پسر خود را از سن پترزبورگ احضار کرد و او را منشی خود نمود و همزمان با ریاستش در کابینه وزارت خارجه و همچنین منشی‌گری مخصوص صدراعظم، توانست لقب پرتکرار مشیر الدوله را از آن خود کند. منابع عمده پیرنیا در نگارش «تاریخ ایران باستان،، کتاب‌های فرانسوی، انگلیسی، روسی و آلمانی هستند که ترجمه‌ای از منابع یونانی و رومی محسوب می‌شوند. وی از منابع عربی و فارسی هم در سطح گسترده‌ای استفاده کرده‌است. او ابتدا مطالب مورخان باستانی در زمینه یک مطلب و رویداد تاریخی را می‌آورد، سپس در یک جمع‌بندی به تجزیه و تحلیل آنها می‌پردازد و نقطه قوت تاریخ‌نگاری پیرنیا هم در همین تحلیل‌ها است. نوشته‌های تاریخی مشیرالدوله بیش از هرچیز نشان دهنده روحیات و اندیشه‌های مؤلف و زمانهٔ اوست. او با نگاهی جستجوگر، تمدن کهن ایرانی را دستمایه بالندگی و تفاخر ملی قرار داد و همچون میرزا آقاخان کرمانی تاریخ را «قباله نجابت و سند بزرگواری» هر ملتی می‌دانست. علاقه پیرنیا به جزئیات اوضاع مدنی و اجتناب از تفصیل نام سلسله‌ها و پادشاهان، نشان دهنده تأثیر روش میرزا آقاخان کرمانی بر شیوهٔ تاریخ‌نگاری اوست. اهمیت آثار پیرنیا، گذشته از دقت نظر وی، در بهره‌گیری او از جدیدترین نوشته‌های آن زمان است که عده‌ای از فرهنگ دوستان مانند سعید نفیسی، عباس اقبال آشتیانی، سیدحسن تقی‌زاده وی را در این راه یاری رساندند.