کتاب فلسفه ابن سینا

کتاب فلسفه ابن سینا (شرحی نو بر مقاله نخست الهیات شفاء) نوشته حمیدرضا خادمی، پرسشی بنیادی را دنبال می‌کند: فلسفه دقیقاً درباره‌ی چه چیزی بحث می‌کند و چه نسبتی با دانش‌های دیگر دارد؟ نویسنده باتکیه‌بر درس‌گفتارهای محمدحسین حشمت پور، عبارت‌های ابن سینا را بررسی کرده است تا مسیر پاسخ به این پرسش روشن شود. نکته‌ی محوری این بحث، تفاوت میان موضوع فلسفه و مسائل فلسفی است؛ تفاوتی که جایگاه بحث از خداوند، علت و وجود را مشخص می‌کند. انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فلسفه ابن سینا

کتاب فلسفه ابن سینا به شرح مقاله‌ی نخست بخش الهیات شفاء اختصاص دارد. حمیدرضا خادمی، پژوهش و نگارش این شرح را باتکیه‌بر درس‌گفتارهای محمدحسین حشمت پور انجام داده است. شفاء چهار بخش منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات دارد و بخش الهیات شامل ۱۰ مقاله است. مقاله‌ی نخست، موضوع این بررسی، هشت فصل دارد. فصل‌های «آغاز جستجو درباره موضوع فلسفه» و «در تحصیل موضوع فلسفه» حدود بحث فلسفی را روشن می‌کنند. فصل «در سودمندی فلسفه، مرتبه و نام‌گذاری آن» نیز جایگاه این دانش را در میان علوم توضیح می‌دهد. فصل‌های دیگر به فهرست مسائل فلسفی، مفاهیم موجود و شیء، ویژگی‌های واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود، وحدت واجب و بررسی حق، صدق و اصل عدم تناقض اختصاص یافته‌اند. نویسنده پیش از شرح هر عبارت، بخشی از متن عربی را همراه اعراب آورده است. توضیح اصطلاحات، تحلیل استدلال‌ها و طرح اشکال‌ها پس از متن قرار می‌گیرند. پاورقی‌ها نیز علاوه‌بر ارجاع به شرح‌ها و تعلیقه‌ها، بعضی نکات ادبی و نحوی را توضیح می‌دهند. این شیوه امکان پیگیری ارتباط میان عبارت اصلی و برداشت شارح را فراهم می‌کند.
کتاب فلسفه ابن سینا، آموزش مباحث را از تعیین قلمرو فلسفه آغاز می‌کند؛ نه از ورود بی‌مقدمه به برهان‌های مفصل. ابن سینا ابتدا موضوع‌های پیشنهادی، ازجمله ذات خداوند و اسباب چهارگانه را بررسی می‌کند تا تفاوت موضوع یک علم با مسائلی که در آن علم اثبات می‌شوند آشکار شود. بحث سپس به «موجود بما هو موجود» می‌رسد؛ یعنی موجود از آن حیث که موجود است. اهمیت این تمایز در توضیح نسبت فلسفه با طبیعیات، ریاضیات و منطق نمایان می‌شود. نویسنده همچنین آرای ارسطو را در بخش‌های متمایز آورده است تا زمینه‌ی مقایسه‌ی دیدگاه‌های دو فیلسوف فراهم شود. توضیحات تکمیلی و نقل نظر برخی شارحان نیز به روشن‌شدن اختلاف برداشت‌ها کمک می‌کنند. خواندن این شرح مستلزم همراهی با تعریف‌ها، تقسیم‌بندی‌ها و تمایزهای مفهومی است. پرسش‌های متن تنها درباره‌ی وجود نیستند؛ حدود شناخت، اعتبار استدلال و امکان پاسخ‌گویی به شکاک نیز در این مسیر مطرح می‌شوند. بنابراین تجربه‌ی مطالعه، بیشتر پیگیری چگونگی شکل‌گرفتن مسئله و سنجش پاسخ‌های رقیب است تا آشنایی فهرست‌وار با عقاید یک فیلسوف.

خلاصه کتاب فلسفه ابن سینا

کتاب فلسفه ابن سینا از تقسیم علوم فلسفی به نظری و عملی آغاز می‌کند. علوم نظری، شناخت حقیقت را دنبال می‌کنند و علوم عملی، دانستن را مقدمه‌ای برای عمل و پرورش اخلاق قرار می‌دهند. بحث سپس به تفاوت طبیعیات، ریاضیات و علم الهی می‌رسد. مسئله‌ی تعیین‌کننده این است که فلسفه نمی‌تواند وجود خداوند را موضوعی ازپیش‌پذیرفته‌شده بداند؛ زیرا اثبات وجود خداوند یکی از مسائل همین دانش است. «موجود بما هو موجود» موضوع فلسفه معرفی می‌شود و مفاهیمی مانند وحدت، کثرت، وجوب، امکان و علیت در نسبت با این موضوع بررسی می‌شوند. شرح در ادامه، بداهت برخی مفاهیم، نیاز ممکن‌الوجود به علت و ویژگی‌های واجب‌الوجود را توضیح می‌دهد. بحث حق و صدق نیز به بررسی اصل عدم تناقض و مواجهه با شکاکان می‌انجامد. ایده‌ی پیونددهنده‌ی مباحث این است که فهم مسائل فلسفی، به شناخت موضوع، مبادی و حدود استدلال وابسته است.

چرا باید کتاب فلسفه ابن سینا را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فلسفه ابن سینا را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• همراهی متن عربی و شرح فارسی، پیگیری معنای عبارت‌های الهیات شفاء را ممکن می‌کند.
• تفکیک موضوع، مسائل و مبادی، مبنای دسته‌بندی دانش‌ها را روشن می‌سازد.
• نقل آرای ارسطو، زمینه‌ی مقایسه با دیدگاه‌های ابن سینا را فراهم می‌کند.
• بررسی شکاکیت، نسبت معناداری سخن و اصل عدم تناقض را توضیح می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فلسفه ابن سینا به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه‌ی اسلامی که مقاله‌ی نخست الهیات شفاء را مطالعه می‌کنند.
• خوانندگان آشنا با مقدمات فلسفه که به مباحث وجود و علیت علاقه دارند.
• پژوهشگرانی که نسبت اندیشه‌ی ابن سینا و ارسطو را بررسی می‌کنند.