کتاب شجره الهیه

کتاب شجره الهیه نوشته رفیع الدین محمدبن حیدر حسینی طباطبایی، رساله‌ای در اعتقادات شیعه است که استدلال‌های کلامی و فلسفی را در کنار آیات و روایات قرار می‌دهد. نویسنده بحث را از تقسیم موجود و مسئله‌ی تسلسل آغاز کرده است و سپس به وجود خداوند، صفات و افعال الهی، نبوت، امامت و معاد می‌رسد. شهاب الدین وحیدی مهرجردی و جلال الدین ملکی تحقیق و تصحیح این کتاب را برعهده داشته‌اند. انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب این کتاب را منتشر کرده است. پرسش از نسبت علم خداوند با اختیار انسان، یکی از بحث‌های قابل‌توجه این رساله است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شجره الهیه

کتاب شجره الهیه اثری کلامی و فلسفی از رفیع الدین محمدبن حیدر حسینی طباطبایی، معروف به میرزا رفیعا نایینی، است. نویسنده مسائل اعتقادی را صرفاً به‌صورت مجموعه‌ای از باورها بیان نمی‌کند؛ او مقدمات هر بحث را توضیح می‌دهد، برای دیدگاه خود دلیل می‌آورد و اعتراض‌های احتمالی را پاسخ می‌دهد. صورت‌های «اگر گویند» و «گوییم» در متن، همین شیوه‌ی طرح اشکال و پاسخ را نشان می‌دهند. نویسنده گاهی راه متکلمان و حکیمان را جداگانه شرح داده است تا تفاوت مبنای استدلال‌ها مشخص شود. بحث علم الهی نمونه‌ای از این روش است: یک مسیر از نظم و استواری افعال آغاز می‌شود و مسیر دیگر بر تجرد تکیه دارد. آیات قرآن و احادیث نیز در توضیح و پشتیبانی از مباحث حضور دارند. نثر کهن و اصطلاحات تخصصی، مطالعه‌ی این رساله را به خواندنی همراه با دقت در معنای واژه‌ها و پیوند مقدمات استدلال تبدیل می‌کند.
کتاب شجره الهیه بر یک مقدمه و هشت مطلب تنظیم شده است. مقدمه دو فصل با عنوان‌های «در تقسیم موجود» و «در ابطال تسلسل» دارد. مطالب اصلی به اثبات واجب الوجود، صفات ثبوتیه، صفات سلبیه، افعال، اسماء، نبوت، امامت و معاد اختصاص یافته‌اند. فصل‌هایی مانند «در علم باری»، «در قدرت باری» و «در آنکه واجب الوجود را شریک نبود» نشان می‌دهند که مباحث خداشناسی چه جایگاهی در رساله دارند. بخش افعال، موضوعاتی چون حسن و قبح عقلی، اختیار انسان، تکلیف و مصالح افعال الهی را دربرمی‌گیرد. مباحث نبوت و امامت نیز از تعریف مفاهیم به شرایط و دلایل اثبات می‌رسند. پیشگفتار مصححان، علاوه‌بر معرفی زندگی و آثار مؤلف، انگیزه‌ی نگارش و شیوه‌ی تصحیح را توضیح داده است. مصححان نسخه‌ای را که بر مؤلف خوانده شده، مبنا قرار داده‌اند و اختلاف نسخه‌ها را در پانوشت آورده‌اند. توضیح برخی اصطلاحات و اصلاح رسم‌الخط پاره‌ای از کلمات نیز بخشی از کار آنان بوده است. این ویژگی‌ها امکان بررسی متن را هم از نظر محتوای اعتقادی و هم از نظر ضبط عبارت‌ها فراهم می‌کنند.

خلاصه کتاب شجره الهیه

کتاب شجره الهیه مسیر بحث را از تفاوت موجود واجب و ممکن آغاز می‌کند. نویسنده توضیح می‌دهد که موجود ممکن برای وجود و بقای خود به علت نیازمند است. او سپس باتکیه‌بر ابطال تسلسل، استدلال اثبات واجب الوجود را پیش می‌برد. بحث صفات الهی به علم، قدرت، حیات، اراده، شنیدن، دیدن و تکلم می‌رسد. نویسنده در توضیح شنیدن و دیدن، ادراک الهی را وابسته به اندام و ابزار جسمانی نمی‌داند. مباحث صفات سلبی نیز ترکیب، شریک‌داشتن، حلول و مکان‌مندی را از خداوند نفی می‌کنند. پرسش از سازگاری علم پیشین خداوند با وقوع افعال، زمینه‌ی بررسی دقیق‌تر اختیار را فراهم می‌کند. نویسنده در ادامه، مسائل افعال و نام‌های الهی را بررسی کرده است و سپس به ضرورت بعثت، شناخت پیامبر، امامت و معاد جسمانی می‌رسد. دغدغه‌ی اصلی رساله، توضیح مستدل باورهای دینی و پاسخ‌دادن به اشکال‌های اعتقادی است.

چرا باید کتاب شجره الهیه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب شجره الهیه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• خواننده با شیوه‌ی استدلال و پاسخ به اعتراض در یک متن کلامی آشنا می‌شود.
• بحث علم و قدرت الهی، زمینه‌ی تأمل درباره‌ی اختیار انسان را فراهم می‌کند.
• مقایسه‌ی استدلال‌های متکلمان و حکیمان، تفاوت مسیرهای اثبات را نشان می‌دهد.
• پانوشت‌های تصحیح، امکان توجه به اختلاف ضبط نسخه‌ها را فراهم می‌کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب شجره الهیه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان کلام و فلسفه‌ی اسلامی که متون اعتقادی شیعه را مطالعه می‌کنند.
• پژوهشگران علاقه‌مند به آثار میرزا رفیعا نایینی.
• خوانندگانی که با اصطلاحات فلسفی آشنایی دارند و خواهان بررسی استدلال‌های خداشناسی‌اند.