کتاب عقل و ایمان

کتاب عقل و ایمان (حکمت متعالیه و مکتب تفکیک) نوشته شهاب الدین وحیدی مهرجردی، نسبت شناخت عقلانی و باور دینی را از خلال مقایسه‌ی اندیشه‌های ملاصدرا و میرزا مهدی اصفهانی بررسی می‌کند. مسئله فقط پذیرش یا رد عقل نیست؛ تعریف متفاوت این دو اندیشمند از عقل، برداشت آنان از منشأ ایمان و حدود شناخت انسان را نیز تغییر می‌دهد. انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب این کتاب را منتشر کرده است. پژوهش، علاوه‌بر معرفی دیدگاه‌ها، زمینه‌های اختلاف و نقدهای واردشده بر هر دو دستگاه فکری را توضیح می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عقل و ایمان

کتاب عقل و ایمان نوشته شهاب الدین وحیدی مهرجردی، پژوهشی در فلسفه‌ی دین و اندیشه‌ی اسلامی است که اختلاف حکمت متعالیه و مکتب تفکیک را از مبانی شناخت دنبال می‌کند. نویسنده، بحث را به تقابل کلی فلسفه و دین محدود نکرده است؛ او می‌پرسد هر دستگاه فکری چه معنایی برای عقل قائل است و این معنا چگونه بر فهم ایمان اثر می‌گذارد. ملاصدرا، عقل انسانی را در پیوند با نفس و مراتب تکامل آن توضیح می‌دهد. میرزا مهدی اصفهانی، عقل را حقیقتی نوری و افاضه‌شده از سوی خداوند می‌داند که از مراتب نفس نیست. نویسنده برای روشن‌کردن زمینه‌ی بحث، معانی عقل، کاربردهای قرآنی و روایی آن و جایگاه شناخت عقلانی نزد فیلسوفان مسلمان را بررسی کرده است. مباحثی مانند عقل نظری و عملی، حجیت عقل و نسبت عاقل و معقول، چارچوب مقایسه را شکل می‌دهند. این بررسی نشان می‌دهد که اختلاف بر سر اعتبار عقل، بدون توجه به تعریف و قلمرو آن، به‌درستی فهمیده نمی‌شود.
کتاب عقل و ایمان شامل کلیات، پیشگفتار و سه بخش است که هریک سه فصل دارند. بخش نخست به عقل اختصاص دارد؛ دیدگاه هر اندیشمند ابتدا جداگانه معرفی می‌شود و سپس موضوعاتی چون ماهیت، اقسام، مراتب و کارکردهای عقل مقایسه می‌شوند. بخش دوم، ایمان را بررسی می‌کند و موضوعاتی مانند تفاوت اسلام و ایمان، نقش عمل صالح، اختیار، متعلق ایمان و درجات آن را در بر می‌گیرد. نویسنده در مقدمه‌ی این بخش، دیدگاه‌هایی از فارابی، ابن‌سینا و ابن‌رشد و همچنین فرقه‌های اسلامی را مطرح کرده است. بخش سوم با فصل‌هایی درباره‌ی تعامل عقل و ایمان در اندیشه‌ی دو متفکر ادامه می‌یابد و به تبیین محل نزاع می‌رسد. تأویل آیات معاد، دفاع‌های سید جلال آشتیانی و محمدرضا حکیمی از ملاصدرا و نقد آرای میرزا مهدی اصفهانی، از موضوعات این بخش‌اند. نویسنده، پاسخ پیروان تفکیک به برخی نقدها را نیز وارد بحث کرده است. مسیر مطالعه از تعریف مفاهیم به سنجش پیامدهای اعتقادی آن‌ها می‌رسد؛ بنابراین خواننده با مجموعه‌ای از اصطلاحات فلسفی و کلامی روبه‌رو می‌شود که هریک در صورت‌بندی اختلاف نقشی مشخص دارند.

خلاصه کتاب عقل و ایمان

کتاب عقل و ایمان، مسئله‌ی سازگاری عقل و باور دینی را به پرسشی بنیادی‌تر پیوند می‌زند: عقل چیست و چه چیزی را می‌تواند بشناسد؟ ملاصدرا، باتکیه‌بر اصالت وجود و حرکت جوهری، تکامل عقل را در مسیر تحول نفس توضیح می‌دهد. میرزا مهدی اصفهانی، عقل را حقیقتی روشنگر می‌شمارد که خداوند افاضه می‌کند و نباید با نیروی تحلیلگر نفس یکسان دانسته شود. نویسنده سپس نشان می‌دهد که این تفاوت به بحث ایمان نیز راه می‌یابد. هر دو اندیشمند، باور قلبی و عمل را در توضیح ایمان دخیل می‌دانند؛ اما تبیین آنان از اکتساب ایمان و نقش فعل الهی یکسان نیست. پژوهش، پیامدهای این مبانی را در خداشناسی، حدود معرفت و تفسیر آموزه‌های دینی دنبال می‌کند. پرسش محوری، چگونگی حفظ اعتبار استدلال عقلی در کنار پذیرش جایگاه وحی است؛ پرسشی که پاسخ آن به شناخت مشترکات و اختلاف‌های دو مکتب وابسته است.

چرا باید کتاب عقل و ایمان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب عقل و ایمان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی موضوعی دو مکتب، تفاوت تعریف عقل را از اختلاف درباره‌ی اعتبار آن جدا می‌کند.
• بررسی ایمان، نسبت باور قلبی، عمل و اختیار را روشن‌تر می‌کند.
• بحث معاد، پیامد مبانی فلسفی را در تفسیر آیات نشان می‌دهد.
• طرح نقدها و پاسخ‌ها، زمینه‌ی سنجش استدلال‌های دو طرف را فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب عقل و ایمان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه و کلام که درباره‌ی نسبت عقل و وحی پژوهش می‌کنند.
• علاقه‌مندان به مقایسه‌ی حکمت متعالیه و مکتب تفکیک.
• خوانندگان آشنا با اصطلاحات فلسفه‌ی اسلامی که منشأ ایمان و حدود شناخت دینی دغدغه‌ی آنان است.