کتاب نبرد جمل

کتاب نبرد جمل (ال‍ج‍م‍ل‌ وال‍ن‍ص‍ره‌ س‍ی‍دال‍ع‍ت‍ره‌ ف‍ی‌ ح‍رب‌ ال‍ب‍ص‍ره‌) نوشته ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان شیخ مفید، جنگ بصره را از دریچه‌ی تاریخ و مباحث اعتقادی بررسی می‌کند. نویسنده به‌دنبال پاسخ به این سؤال است که مسلمانان چگونه درباره‌ی رویارویی علی با عایشه، طلحه و زبیر داوری کرده‌اند و دلایل این داوری‌ها چیست. محمود مهدوی دامغانی ترجمه این کتاب را برعهده داشته و نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. پیوند میان گزارش‌های تاریخی، مسئله‌ی امامت و سنجش مسئولیت شرکت‌کنندگان در جنگ، محور بحث‌های نویسنده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نبرد جمل اثر ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان شیخ مفید

کتاب نبرد جمل اثر ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان شیخ مفید، شرح یک رویارویی نظامی را به بحثی درباره‌ی مشروعیت حکومت، اطاعت از امام و اعتبار داوری‌های مذهبی پیوند می‌زند. نویسنده موضع خود را پنهان نمی‌کند: او از حقانیت علی در جنگ دفاع کرده است و دیدگاه‌های مخالف را از منظر اعتقادی شیعه می‌سنجد. پرسش اصلی فقط این نیست که چه اتفاقی افتاده است؛ مسئله این است که سابقه‌ی دینی اشخاص، نیت آنان و استدلال‌هایشان چه نسبتی با مسئولیت کردارشان دارد. متن، آرای گوناگون اهل سنت، معتزله، خوارج و شیعه را درباره‌ی شرکت‌کنندگان در جنگ کنار یکدیگر قرار می‌دهد. برخی دیدگاه‌ها هر دو طرف را خطاکار می‌دانند، برخی داوری را متوقف می‌کنند و برخی میان رهبران و پیروان تفاوت می‌گذارند. نویسنده این اختلاف‌ها را مقدمه‌ای برای استدلال خود قرار داده است. شیوه‌ی پیشبرد بحث اغلب بر طرح اعتراض، توضیح مبنای اعتراض و پاسخ‌دادن به آن استوار است. خواننده درنتیجه با چگونگی شکل‌گرفتن یک مناظره‌ی کلامی در دل بررسی رویدادی تاریخی آشنا می‌شود.

کتاب نبرد جمل در توضیح مترجم، ظاهراً حاصل پیوستن دو اثر با نام‌های الجمل و النصرة است؛ این نکته به‌صورت احتمالی مطرح شده و تعداد نهایی فصل‌ها در متن ارائه‌شده مشخص نیست. عنوان‌هایی مانند اختلاف عقیده‌ی فرقه‌ها، عقیده‌ی معتزله، عصمت امیرالمؤمنین علی، حدیث منزلت و بیعت با امیرالمؤمنین علی پس از عثمان، دامنه‌ی مباحث را نشان می‌دهند. استناد به روایت‌های پذیرفته‌شده نزد طرف مقابل، یکی از ابزارهای اصلی احتجاج نویسنده است. مقدمه‌ی مترجم توضیح می‌دهد که مؤلف از گزارش‌های واقدی و مداینی استفاده کرده و گاه به توضیح یا رد آن‌ها پرداخته است. مقدمه همچنین زندگی، استادان، شاگردان و آثار مؤلف را معرفی می‌کند و درباره‌ی جایگاه این نوشته در میان آثار او توضیح می‌دهد. توضیحات مترجم درباره‌ی نام‌های تاریخی و جغرافیایی و ارجاع‌های منابع نیز بخشی از همراهی او با متن است. مجموع این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که مطالعه‌ی اثر، علاوه‌بر آشنایی با زمینه‌های جنگ، نیازمند توجه به اصطلاحات اعتقادی و تفاوت مبانی استدلال در مکتب‌های مذهبی است.

خلاصه کتاب نبرد جمل

شیخ مفید بحث را از اختلاف داوری مسلمانان درباره‌ی جنگ جمل آغاز می‌کند. او دیدگاه‌هایی را شرح می‌دهد که شرکت در جنگ، کناره‌گیری از جنگ، اجتهاد رهبران یا توبه‌ی آنان را مبنای قضاوت قرار داده‌اند. نویسنده سپس مسئله‌ی امامت و عصمت علی را پیش می‌کشد و باتکیه‌بر آیات و احادیث، برای درستی موضع او استدلال می‌آورد. بحث در ادامه به بیعت پس از کشته‌شدن عثمان و اعتراض‌هایی درباره‌ی گستردگی پذیرش خلافت می‌رسد. مؤلف میان نپذیرفتن بیعت و خودداری از همراهی در جنگ تفاوت می‌گذارد و دلایل کناره‌گیران را بررسی می‌کند. حرف اصلی کتاب نبرد جمل این است که داوری درباره‌ی این رویارویی، از نظر نویسنده، بدون روشن‌کردن مبنای مشروعیت امام و مسئولیت مخالفان او ممکن نیست. گزارش رویدادها در این چارچوب به پرسشی درباره‌ی حقانیت سیاسی و تکلیف دینی تبدیل می‌شود.

چرا باید کتاب نبرد جمل را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب نبرد جمل را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• خواننده با طیفی از داوری‌های مذهبی درباره‌ی یک جنگ داخلی مسلمانان آشنا می‌شود.
• بحث‌های کتاب، نسبت میان مشروعیت حکومت، بیعت و مسئولیت مخالفت با امام را روشن می‌کنند.
• شیوه‌ی پرسش‌وپاسخ، نمونه‌هایی از احتجاج کلامی و استناد به روایت‌های طرف مقابل را نشان می‌دهد.
• مقدمه‌ی مترجم، زمینه‌ی شناخت مؤلف و منابع مورد استفاده‌ی او را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب نبرد جمل را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب نبرد جمل به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ صدر اسلام که درباره‌ی زمینه‌های جنگ جمل سؤال دارند.
• خوانندگان مباحث امامت که می‌خواهند استدلال‌های شیخ مفید را بشناسند.
• پژوهشگران اندیشه‌ی اسلامی که به اختلاف آرای فرقه‌ها و شیوه‌های مناظره‌ی کلامی توجه دارند.

درباره ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان شیخ مفید

ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان شیخ مفید (۳۳۶ یا ۳۳۸ - ۴۱۳ قمری) متکلم و فقیه برجسته‌ی امامیه و از پیشتازان مکتب کلامی بغداد بود که به‌دلیل شغل معلمی پدرش به ابن المعلم نیز شهرت داشت و لقب مفید را پس از غلبه در مناظره بر دانشمند معتزلی، علی بن عیسی رمانی، به دست آورد. او با اتخاذ روشی اعتدالی میان عقل‌گرایی و حدیث‌گرایی افراطی و پایه‌گذاری علم اصول فقه، مسیر تازه‌ای در اجتهاد فقهی گشود و بیش از ۱۷۵ اثر ازجمله «المقنعة»، «اوائل المقالات» و «الارشاد» را به نگارش درآورد.

این اندیشمند که ریاست شیعیان در فقه و کلام را بر عهده داشت و در مناظرات علمی با دیگر مذاهب فعالانه شرکت می‌کرد، اساتید نامداری همچون شیخ صدوق و ابن قولویه را درک کرد و شاگردان برجسته‌ای همچون سید مرتضی، سید رضی و شیخ طوسی را پروراند. درباره‌ی ویژگی‌های اخلاقی او آورده‌اند که بسیار اهل نماز، روزه و صدقه بود و به‌دلیل پوشیدن لباس خشن، شیخ مشایخ الصوفية نامیده می‌شد. تشییع جنازه‌ی کم‌نظیر او با حضور انبوه مردم از تمامی مذاهب اسلامی در حرم کاظمین نشان از جایگاه والای ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان شیخ مفید دارد.

از دیگر آثار شیخ مفید می‌توان اشاره کرد به «الجمل، النصره فی حرب البصره»، «الفرائض»، «الکلام فی دلائل القرآن»، «وجوه اعجاز القرآن»، «النصرة فی فضل القرآن» و «البیان فی تألیف القرآن».

بخشی از کتاب نبرد جمل

«خطبۀ عایشه

محمدبن عمر واقدی از موسی‌بن طلحه روایت می‌کند که می‌گفته است روز جنگ جمل پیش عایشه حضور داشتم و از او دربارۀ عثمان پرسیدند [او خطبه‌ای خواند] و من کسی را به فصاحت و تسلط او ندیدم. نخست با تکان‌دادن دست‌ها توجه مردم را به خود جلب کرد و سپس حمد و ثنای خدا را به‌ جا آورد و بعد چنین گفت: ای مردم! ما برای سه کار که عثمان انجام داد بر او خشم گرفتیم؛ نخست این‌که با توانگری و ثروت خلافت می‌کرد، دوم آن‌که مردم را تازیانه می‌زد و سوم آن‌که جایگاه امام را مرتفع و بلند ساخت. مردم نخست او را همچون جامه‌ای که با آب و صابون بشویند شستند و چون پاک شد، ناگاه بر او حمله بردند و سه چیز را درباره‌اش شکستند و روا داشتند؛ حرمت ماه حرام، شهر حرام و خلافت را. به خدا سوگند که عثمان از همۀ آنان برای خدا پرهیزکارتر بود و نسبت به رعایت پیوند خویشاوندی از همگان برتر و در مورد شهوت جنسی از همگان پارساتر بود. این سخن خود را می‌گویم و از خداوند برای خودم و شما طلب آمرزش می‌کنم.»