کتاب امین زبان و ادب پارسی

کتاب امین زبان و ادب پارسی مجموعه‌ای از سخنان و دیدگاه‌های سیدعلی خامنه ای درباره‌ی جایگاه زبان فارسی در فرهنگ، آموزش و هویت ملی است. محمد حسین مقیسه این مطالب را گردآوری کرده و انتشارات انقلاب اسلامی این کتاب را منتشر کرده است. موضوع اصلی مجموعه، نسبت میان پاسداری از زبان و زنده‌ماندن میراث فرهنگی است؛ نسبتی که بحث را از انتخاب واژه‌ها به مسئولیت رسانه‌ها، نهادهای آموزشی و فارسی‌زبانان می‌کشاند. این مجموعه همچنین ظرفیت واژه‌سازی، نقش ادبیات در پیوند نسل‌ها و امکان گسترش فارسی در عرصه‌ی دانش را بررسی کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب امین زبان و ادب پارسی

کتاب امین زبان و ادب پارسی سخنان سیدعلی خامنه ای را با محوریت زبان فارسی در هفت فصل موضوعی کنار هم قرار داده است. گردآورنده در توضیح روش کار خود روشن کرده که موضوع اصلی مجموعه، زبان است و ادبیات به‌اندازه‌ی ارتباطش با این موضوع حضور دارد. بنابراین، مطالب قرار نیست همه‌ی شاخه‌های نقد شعر، داستان یا تاریخ ادبیات را پوشش دهند. فصل نخست، زبان ملی و ادبیات، مبانی بحث را درباره‌ی هویت فرهنگی و انتقال میراث میان نسل‌ها طرح می‌کند. فصل دوم، زبان و ادبیات فارسی در رهگذر تاریخ، تصویری از گستره‌ی نفوذ فارسی و ارزیابی گوینده از فرازونشیب‌های این زبان ارائه می‌دهد. فصل سوم به بررسی حال‌وروز زبان فارسی اختصاص دارد؛ ویژگی‌هایی مانند ترکیب‌پذیری، ظرفیت بیان مفاهیم و آهنگ کلام در کنار نگرانی درباره‌ی ورود واژه‌ها و ترکیب‌های نامتناسب مطرح شده‌اند. مجموعه در این مباحث، زبان را پدیده‌ای زنده معرفی می‌کند که هم به رشد نیاز دارد و هم به مراقبت. سخنان درباره‌ی تاریخ و سیاست فرهنگی نیز دیدگاه‌های گوینده‌اند و در همین چهارچوب عرضه شده‌اند.
کتاب امین زبان و ادب پارسی در ادامه، مسئولیت نهادها و شیوه‌های تقویت زبان را دنبال می‌کند. فصل چهارم، وظایف رسانه‌ها، سازمان‌ها و شیفتگان زبان و ادبیات فارسی، بحث را از علاقه‌ی شخصی به وظایف فرهنگی و اجرایی می‌رساند. فصل پنجم به آموزش و گسترش ادبیات در ایران و جهان اختصاص دارد. فصل ششم، زبان فارسی و ویرایش، موضوعاتی مانند تعریف ویرایش، انواع اصلاح متن و نمونه‌های نادرست‌گویی را در بر می‌گیرد. فصل هفتم با عنوان دُرواژه‌ها، نمونه‌هایی از پیام‌ها و سخنرانی‌ها را پیش می‌گذارد تا جنبه‌ی گفتاری و نوشتاری مباحث نیز دیده شود. گردآورنده، مطالب برخی سخنرانی‌ها را متناسب با موضوع میان فصل‌ها تقسیم کرده است. توضیحات تکمیلی و ارجاع‌ها نیز برای روشن‌شدن اشارات ادبی آمده‌اند. حاصل این شیوه، امکان دنبال‌کردن یک موضوع در میان گفته‌های پراکنده است؛ مخاطب به‌جای توالی جلسه‌ها، مسیر بحث‌هایی مانند واژه‌گزینی، آموزش، ویرایش و پیوند زبان با فرهنگ را دنبال می‌کند.

خلاصه کتاب امین زبان و ادب پارسی

ایده‌ی مرکزی کتاب امین زبان و ادب پارسی این است که زبان تنها وسیله‌ی انتقال پیام نیست؛ زبان، حافظ تجربه‌ها، باورها و پیوندهای فرهنگی یک جامعه نیز هست. سخنان گردآوری‌شده، مراقبت از فارسی را در کنار ضرورت رشد و نوسازی این زبان قرار می‌دهند. گوینده میان یادگیری زبان‌های دیگر و فراموش‌کردن زبان ملی تفاوت می‌گذارد؛ مسئله‌ی اصلی از نگاه او، حفظ توان بیان و جلوگیری از وابستگی زبانی است. بحث سپس به ظرفیت ترکیب‌سازی فارسی، انتقال معارف دینی از مسیر ادبیات و نقش شعر در گسترش فرهنگ می‌رسد. مجموعه، مسئولیت این فرایند را محدود به شاعران و استادان نمی‌داند و رسانه‌ها، مراکز آموزشی و سازمان‌های فرهنگی را نیز دخیل می‌شمارد. افق پیشنهادی این سخنان، پیوند پیشرفت علمی با تقویت فارسی است؛ به‌گونه‌ای که تولید دانش، نیاز به آموختن این زبان را نیز افزایش دهد.

چرا باید کتاب امین زبان و ادب پارسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب امین زبان و ادب پارسی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• دسته‌بندی موضوعی سخنان، پیگیری دیدگاه‌های گوینده درباره‌ی زبان و مسئولیت فرهنگی را آسان‌تر می‌کند.
• بحث ترکیب‌پذیری فارسی، زمینه‌ای برای اندیشیدن به ظرفیت واژه‌سازی فراهم می‌آورد.
• مطالب مربوط به ویرایش، توجه را به سلامت جمله و دقت بیان جلب می‌کنند.
• نمونه‌های پیام و سخنرانی، فرصت بررسی مصداق‌های نوشتاری و گفتاری را می‌دهند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نسبت زبان فارسی با هویت ملی و فرهنگ دینی.
• دانشجویان ادبیات که دیدگاه‌های سیدعلی خامنه ای درباره‌ی زبان را دنبال می‌کنند.
• ویراستاران، آموزگاران و فعالان فرهنگی که به بحث مراقبت از فارسی و مسئولیت نهادها علاقه دارند.

بخشی از کتاب امین زبان و ادب پارسی

«زبان احتیاج به حراست دارد. زبان چیزی نیست که بدون حراست بماند؛ زبان سایش دارد، ضایعات دارد و فساد دارد؛ اگر حراست نشود، ضایع خواهد شد. چرا؟ برای خاطر اینکه اوّلاً در اثر ارتباط با زبانهای دیگر چیزهایی داخل خواهد شد و آن را از خلوص خواهد انداخت؛ بخصوص امروز که ارتباطات در دنیا زیاد است و دخیلهای بیگانه، زبان را از چهارچوب اصلی خودش و از قوارهٔ درست خودش خارج خواهد کرد؛ گاهی لغات می‌آید، گاهی لغت و قواعد می‌آید؛ این یک جهت.
جهت دیگر این است که در داخل این ملّتی که اهل این زبان هم هستند، نیازها موجب میشود که بدعت به وجود بیاید، نوآوری در زبان به وجود بیاید و اگر از زبان حراست نشود، این نوآوری‌ها ناشیانه خواهد بود و باز زبان را از خلوص می‌اندازد؛ مثل کودکِ تازه به زبان آمده، که وقتی مثلاً میبیند در خانه مادرش میگوید لباست را دوختم، میخواهد بگوید لباس من را بدوز، کلمهٔ «بدوز» را بلد نیست، میگوید لباس من را بدوخت! بچّه یک لغت جعل میکند؛ یعنی احتیاج به اینکه امر کند به دوختن، او را وادار میکند به اینکه یک بدعتی را به وجود بیاورد. البتّه این بچّه [چون] در محیط سالمِ زبان دارد زندگی میکند، بعد بتدریج اشتباهش را برطرف خواهد کرد. در یک محیط ملّی _در یک ملّت_ اگر کسانی نباشند که از تازه‌های تولیدشوندهٔ در زبان حراست کنند، بلاشک راه تولید تازه‌ها بسته نخواهد شد، چون نیازها افراد را میکشاند به تولید تازه‌ها و این تازه‌ها، تازه‌های غلط و نادرست خواهد بود؛»