کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان)

کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) سروده نظامی گنجوی و مجموعه‌ای از مثنوی‌های اوست که فرزانه اصفهانی آن‌ها را گردآوری کرده است. عشق، شناخت دل، ارزش سخن و زندگی فرمانروایان موضوع‌های این مجموعه را تشکیل داده‌اند. گردآورنده برای کاهش دشواری خواندن بیت‌ها، نشانه‌گذاری، حرکت‌گذاری و معنی واژه‌های دشوار را به متن افزوده است؛ تمهیدی که به‌ویژه در خواندن مخزن الاسرار سودمند است. انتشارات لیوسا این کتاب را منتشر کرده است. مجموعه‌ شعر کهن حاضر، در کنار داستان‌های عاشقانه، مجالس گفت‌وگوی اسکندر با دانشمندان را نیز در بر گرفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) اثر نظامی گنجوی

کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) مجموعه‌ی پنج مثنوی سروده‌ی نظامی گنجوی است که با نام خمسه نیز شناخته می‌شود. کتاب‌های مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامه در کتاب حاضر قرار گرفته‌اند. اسکندرنامه دو قسمت به نام‌های شرف‌نامه و اقبال‌نامه دارد. مخزن الاسرار شامل موعظه‌ها و حکایت‌هاست، دو منظومه‌ی بعدی به عشق اختصاص دارد، هفت پیکر درباره‌ی زندگی و سلطنت بهرام گور است و اسکندرنامه زندگی، جنگ‌ها و گفت‌وگوهای اسکندر را ارائه می‌کند.

بخش‌های آغازین مخزن الاسرار از ستایش خداوند و مناجات به فضیلت سخن، مرتبه‌ی شعر و شناخت دل می‌انجامند. نظامی گنجوی در این بخش سخن را به اندیشه و جان پیوند می‌دهد. تصویرهایی از باغ، آسمان، گوهر، نور و آتش نیز بیان او را شکل می‌دهند و مفاهیم ذهنی را در قالب اشیا و منظره‌ها مطرح می‌کنند. خواندن این بیت‌ها مستلزم توجه همزمان به معنی واژه‌ها، ترکیب جمله‌ها و ارتباط تصویرهاست.

کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) با هدف کم‌کردن موانع خواندن شعر کلاسیک، بدون جایگزین‌کردن بیت‌ها با بازنویسی به‌صورت نثر، تدوین شده است. فرزانه اصفهانی در مقدمه توضیح داده است که واژه‌های دشوار و گاه مهجورِ حاضر در مخزن الاسرار، نیاز بیشتری به معنی‌کردن داشته‌اند. نشانه‌گذاری و حرکت‌گذاری در کنار توضیح لغات برای تشخیص تلفظ و دنبال‌کردن عبارت‌ها به کار رفته‌اند.

مقدمه معرفی کوتاهی از محتوای هریک از مثنوی‌ها به دست می‌دهد تا جایگاه بخش‌ها روشن شود. گردآورنده مرز کار خود را نیز مشخص کرده است: آسان‌خوان‌کردن متن، جای شرح گسترده‌ی اندیشه‌ها و بررسی زندگی شاعر را نمی‌گیرد. او برای مطالعه‌ی عمیق‌تر، مراجعه به شرح پنج گنج حمیدیان را پیشنهاد کرده است. توضیح واژگان در این نسخه مقدمه‌ای برای مواجهه با شعر است و نه ادعای برطرف‌کردن همه‌ی دشواری‌های تفسیر. عنوان فرعی این اثر عبارت است از: مخزن‌الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر، شرف‌نامه، اقبال‌نامه؛ نشانه‌گذاری، حرکت‌گذاری و معنی لغات دشوار.

چرا باید کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• حرکت‌گذاری و نشانه‌گذاری، تشخیص تلفظ واژه‌ها و پیوند عبارت‌های شعری را آسان کرده است.
• معنی لغات دشوار، مانع واژگانی خواندن بیت‌ها، به‌ویژه در مخزن‌الاسرار، را کاهش می‌دهد.
• گردآمدن مثنوی‌ها، امکان دنبال‌کردن موضوع‌های متفاوت، از عشق و شناخت دل تا فرمانروایی و گفت‌وگو با دانشمندان، را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان) به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به شعر کلاسیک و کهن فارسی و افرادی که دشواری تلفظ و معنی واژه‌ها، مطالعه‌ی منظومه‌ها را برایشان دشوار می‌کند.
• خوانندگانی که به داستان‌های عاشقانه‌ی منظوم علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند مضمون‌هایی مانند شناخت دل و ارزش سخن را در شعر نظامی گنجوی دنبال کنند.

درباره نظامی گنجوی

نظامی گنجوی که در زمره‌ی پایه‌های استوار ادبیات پارسی جای می‌گیرد، افزون‌بر شاعری بی‌بدیل، از برترین‌های عصر خویش در حوزه‌ی علوم عقلی و نقلی، فلسفه و کلام، فقه، ادبیات عرب و نجوم به شمار می‌رفت. این تسلط عمیق در سروده‌های او نیز بازتاب یافته است؛ به‌گونه‌ای که او را در ردیف حکیمان قرار داده‌اند. این حکیم، شاعر و داستان‌سرای ایرانی با نام کامل جمال‌ الدین ابو محمد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد و تخلص نظامی به‌عنوان صاحب‌سبک و پیشگام داستان‌سرایی در ادبیات پارسی شهرت دارد. او در سده‌ی ششم هجری (دوازدهم میلادی) حیات می‌گذراند. جزئیات دقیقی از زندگانی او در دست نیست و تذکره‌نویسان درباره‌ی سال ولادت و درگذشت او گزارش‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند.

نظامی گنجوی گنجینه‌ی ارزشمندی را به یادگار گذاشته که برجسته‌ترینِ آن‌ها «خمسه» یا «پنج گنج» نامیده شده است؛ مجموعه‌ای که سرودن آن حدود ۳۰ سال از عمرش را به خود اختصاص داد. او در سروده‌هایش به مفاهیم گوناگونی پرداخته است. «مخزن الاسرار» نخستین مثنوی از پنج گنج محسوب می‌شود. این منظومه که احتمالاً سرایش آن بین سال‌های ۵۶۱ تا ۵۶۹ هجری قمری رخ داده، طیف وسیعی از مباحث بنیادین حیات بشر نظیر خودشناسی، خداشناسی و سجایای اخلاقی را در بر گرفته است.

«خسرو و شیرین» دومین مثنوی مجموعه‌ی پنج گنج و از جاویدان‌ترین منظومه‌های عاشقانه‌ی ادبیات فارسی به شمار می‌رود که تحت‌عنوان «شیرین و فرهاد» نیز شناخته می‌شود. سومین مثنوی نظامی گنجوی، «لیلی و مجنون»، روایتی از عشقی افسانه‌ای است. «هفت پیکر» که با نام‌های بهرام‌نامه و هفت گنبد نیز شهرت دارد، چهارمین منظومه‌ی پنج گنج به شمار می‌رود و اندیشه‌ی زمانه‌ی شاعر به‌روشنی در آن موج می‌زند. «اسکندرنامه» پنجمین و آخرین مثنوی پنج گنج است که از دو بخش (شرف‌نامه و اقبال‌نامه) تشکیل شده است.

نظامی گنجوی با بهره‌گیری از منابع متعدد پیرامون اسکندر مقدونی و تلفیق روایات گوناگون، اثری بسیار گیرا در قالب بیش از ۱۰۰۰ بیت را پدید آورده است. علاوه‌بر خمسه یا پنج گنج، اثر دیگری با عنوان «دیوان قصاید و غزلیات نظامی» نیز باقی مانده که به اهتمام سعید نفیسی در سه بخشِ احوال، آثار و دیوان (مشتمل بر قصاید، غزلیات، قطعات و ابیات پراکنده) گردآوری شده است.

حسن وحید دستگردی را می‌توان پیشگام کوشش‌های گسترده برای تدوین مجموعه‌ای منسجم و منقح از آثار نظامی گنجوی دانست. دستاورد تلاش‌های او طی سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۷ هجری شمسی به چاپ رسید و پس از او نیز آثار دیگری انتشار یافت. خمسه‌ی نظامی از سوی ایران در فهرست میراث مستند برنامه‌ی حافظه‌ی جهانی یونسکو به ثبت رسیده و ۲۱ اسفند نیز در تقویم رسمی ایران به‌عنوان روز بزرگداشت نظامی گنجوی نام‌گذاری شده است.

این شاعر برجسته در فاصله‌ی سال‌های ۶۰۲ تا ۶۱۲ هجری قمری در گنجه چشم از جهان بست. امروزه آرامگاهی منتسب به او در همین شهر قرار دارد؛ بنایی که در دهه‌ی ۱۳۹۰، بر اساس تصمیم دولت آذربایجان، اشعار فارسیِ درج‌شده بر دیوارهای آن زدوده و تخریب شد.

بخشی از کتاب پنج گنج نظامی (آسان خوان)

«سپردن فرزند محمّد به ملك شروانشاه

چون گوهر سرخِ صبحگاهی

بِنْمود سپيدی از سياهی

آن گوهرِ كانْ گُشاده من

پشتِ من و پشتْ‌زاده من

گوهر ز كلامِ خودْ بَراَفشانْد

وَز گوهرِ كانِ شَه سُخنْ رانْد

كاين بی‌كَسْ را به عَهد و پيوند

دَركش به پناهِ آنْ خداوند

بِسْپار مرا به عَهدش امروز

كاو نوقَلَم است و من نوآموز

تا چونْ كَرَمش كمالْ گيرد

اَندرزِ تو را به فالْ گيرد

كآن تختْ‌نشين كه اوجْ‌سایْ است

خُرد است، ولی بزرگ‌رایْ است

سيّاره آسمانِ مُلكست

چشمِ مَلِك است و جانِ مُلكست»