کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت

کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت (گفت‌وگو با همایون کاتوزیان) نوشته کریم ارغنده پور، حاصل پرسش‌وپاسخ‌هایی درباره‌ی امکان تداوم نهادها، تجربه‌ها و اصلاحات در جامعه‌ی ایران است. ارغنده پور در مقام گفت‌وگوکننده، نظریه‌ی جامعه‌ی کوتاه‌مدت را مبنای طرح یک سؤال قرار می‌دهد: آیا چرخه‌های تاریخی بی‌ثباتی می‌توانند شکسته شوند؟ کاتوزیان میان توضیح گذشته و پیشگویی آینده فاصله می‌گذارد و تغییر را ناممکن نمی‌داند. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. بحث حاکمیت قانون، استقلال طبقات اجتماعی و ضرورت مصالحه، محورهای اصلی گفت‌وگوها را تشکیل می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت

کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت حاصل سه نشست گفت‌وگوی کریم ارغنده پور با همایون کاتوزیان است. متن، یادداشت کاتوزیان و مقدمه‌ی ارغنده پور را پیش از بخش اصلی، با عنوان گفت‌وگو با کاتوزیان، دربرمی‌گیرد. پرسش‌ها از یک ابهام اساسی آغاز می‌شوند: آیا توصیف ایران به‌عنوان جامعه‌ای کوتاه‌مدت، به‌معنای انکار تغییر یا پذیرش سرنوشتی تغییرناپذیر است؟ کاتوزیان برای روشن‌کردن مقصود خود، مناسبات دولت و جامعه را بررسی کرده است. او کوتاه‌مدت‌بودن را نه به قدمت کشور، بلکه به ناپایداری موقعیت‌ها، مالکیت و نهادها مربوط می‌داند. قدرتی که چارچوبی بیرون از اراده‌ی خود را نپذیرد، امکان پیش‌بینی زندگی اجتماعی را کاهش می‌دهد. مقایسه‌ی تاریخ ایران و اروپا نیز در همین زمینه مطرح می‌شود؛ به‌ویژه تفاوت جایگاه طبقات اجتماعی و میزان استقلالشان از دولت. گفت‌وگوها بحث نظری را از تجربه‌های تاریخی جدا نمی‌کنند، اما هدفشان صرفاً مرور رویدادها نیست. ارغنده پور پیوسته بحث را به شرایط خروج از بی‌ثباتی بازمی‌گرداند و از کاتوزیان می‌خواهد نسبت میان توضیح مشکلات و امکان تغییر وضعیت را روشن کند.
کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت، مشروطه را نقطه‌ای مهم برای ورود مطالبه‌ی قانون به مناسبات سیاسی معرفی می‌کند، بی‌آنکه تصویب قانون را معادل استقرار قانون‌مندی بداند. بررسی دولت‌های اصلاح‌گر، رفتار مخالفان و انتظارات جامعه، زمینه‌ی بحث درباره‌ی مسئولیت نیروهای گوناگون را فراهم کرده است. شکل پرسش‌وپاسخ اجازه می‌دهد اختلاف برداشت‌ها آشکار شود؛ گفت‌وگوکننده درباره‌ی نقش قدرت، جامعه‌ی روستایی و اولویت عوامل توسعه سؤال می‌کند و پاسخ‌ها گاه به تصحیح برداشت اولیه می‌انجامد. مباحث اقتصادی نیز جای مشخصی دارند: درآمد نفت، استقلال دولت از جامعه، تولید خودگردان و تفاوت خرید تجهیزات با توسعه بررسی می‌شوند. کاتوزیان میان افزایش رفاه و توان بازتولید اقتصادی تمایز می‌گذارد. بحث آموزش هم از همین جنس است؛ افزایش تحصیلات، به‌تنهایی، تضمین‌کننده‌ی یادگیری سیاسی تلقی نمی‌شود. حاصل این مسیر، مواجهه با دیدگاهی است که استمرار را حاصل پیوند شرایط حقوقی، مناسبات اجتماعی و فرهنگ سیاسی می‌داند. خواننده در این گفت‌وگو با استدلال‌های صاحب نظریه و پرسش‌هایی روبه‌رو می‌شود که حدود و معنای ادعاهای او را روشن‌تر می‌کنند.

خلاصه کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت

کاتوزیان مسئله‌ی اصلی را گسست‌هایی می‌داند که اجازه نمی‌دهند دستاوردهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بر یکدیگر انباشته شوند. قدرت خودسر، مالکیت ناامن و موقعیت‌های ناپایدار، افق تصمیم‌گیری را کوتاه می‌کنند. سقوط چنین قدرتی نیز لزوماً به قانون‌مندی نمی‌انجامد؛ خودسری ممکن است در میان نیروهای متعدد جامعه ادامه پیدا کند. پاسخ پیشنهادی گفت‌وگو، اصلاحات تدریجی و حفظ تجربه‌هاست، نه انتظار دگرگونی یک‌شبه. جامعه‌ی مدنی و احزاب برخاسته از طبقات اجتماعی می‌توانند به استمرار کمک کنند. کاتوزیان مدارا، گفت‌وگو و مصالحه را در برابر سیاست حذف قرار می‌دهد و اهمیت این رفتارها را به روابط روزمره نیز گسترش می‌دهد. پیام مرکزی کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت این است که شناخت الگوهای گذشته، حکم قطعی درباره‌ی آینده نیست؛ آگاهی و تجربه می‌توانند زمینه‌ی تغییر همان الگوها را فراهم کنند.

چرا باید کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تفاوت معنای کوتاه‌مدت‌بودن جامعه با طول تاریخ یک کشور روشن می‌شود.
• پیوند امنیت مالکیت، محدودیت قدرت و امکان انباشت بررسی می‌شود.
• بحث نفت، تمایز رفاه مصرفی و توسعه‌ی خودگردان را توضیح می‌دهد.
• پرسش‌های انتقادی، فرصتی برای شناخت حدود ادعاهای نظریه فراهم می‌کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم اجتماعی که به رابطه‌ی دولت و طبقات علاقه دارند.
• علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی ایران و مسئله‌ی قانون‌مندی.
• خوانندگانی که پرسششان امکان استمرار اصلاحات و حفظ تجربه‌های جمعی است.

بخشی از کتاب در جست و جوی جامعه بلندمدت

«پیش از این هم کمی در این‌باره گفت‌وگو کردیم. آن‌چه من هم‌اکنون گفتم مشاهدات تاریخی بود نه پیشگویی. من هیچ‌وقت و در هیچ‌جا راجع به آینده صحبتی نکرده‌ام. انتقاد در صورتی پذیرفته است که برپایهٔ مطالبی طرح شود که گفته یا نوشته شده است. در تاریخ ایران من نظریاتی را مطرح کرده‌ام و شواهد آن‌ها را نیز ارائه داده‌ام. طرز انتقاد از آن برچسب‌زدن به آن نیست که مثلاً بگویند بورژوایی است یا انسداد ایجاد می‌کند. به‌جای این‌ها می‌توانند استدلال کنند که چرا حرف من غلط است. یا می‌توانند از شواهدی که مطرح کرده‌ام ایراد بگیرند. مشکل این منتقدین درواقع متدولوژیک است وگرنه ردیهٔ هر چیزی را به‌راحتی می‌توان نوشت. غالب انتقاداتی که از من مطرح شده براساس شایعات است و نه آن‌چه من نوشته‌ام. مثلاً گفته‌اند چطور ممکن است کشوری که ۲۵۰۰ سال تاریخ مدون دارد جامعه‌اش کوتاه‌مدت باشد؟ پاسخ این است که اول باید معنای مرا از کوتاه‌مدت‌بودن جامعه دریابند، مثال‌ها و شواهد ارائه‌شده در دوره‌های تاریخی مختلف و در وجوه گوناگون جامعه را ببینند و بعد دربارهٔ انتقادشان قضاوت کنند. بلند‌بودن تاریخ به سخن من دربارهٔ کوتاه‌مدت‌بودن جامعه اصلاً ارتباطی پیدا نمی‌کند.
به‌علاوه، من هیچ‌گاه قصد تعیین‌تکلیف برای آینده نداشته‌ام. در هیچ‌یک از نظریاتم پیشگویی نیست. مارکس و پیش از او هگل این سنت را پایه‌گذاری کردند که از امروز تا آخر تاریخ را پیش‌بینی کنند. این کار البته مبنای علمی نداشت. هیچ‌یک از پیشگویی‌های تاریخی علمی نبوده است. منتهی لباس علمی بر سخن‌شان می‌پوشاندند. البته همهٔ حرف‌های‌شان بی‌ربط نبود بلکه می‌خواهم به جنبه‌های منفی و باطل‌بودن آن پیش‌بینی‌ها توجه بدهم.»