کتاب شب

کتاب شب (La Notte) فیلمنامه‌ای از میکل آنجلو آنتونیونی، انیو فلایانو و تونینو گوئرا است که هوشنگ گلمکانی آن را ترجمه و نشر نی در قالب مجموعه‌ی «صد سال سینما... صد فیلمنامه» منتشر کرده است. در مرکز این متن، یک شب و یک روز از زندگی زوجی دیده می‌شود که میان گفت‌وگوهای نیمه‌تمام، سکوت‌های سنگین و برخوردهای ظاهراً عادی، فرسودگی رابطه و تنهایی را تجربه می‌کنند. در کنار این فیلمنامه،  ن‍ق‍دی‌ از ک‍ام‍ران‌ ش‍ی‍ردل‌ و مطالبی درباره‌ی فیلم، سازندگان و زمینه‌ی فکری اثر هم قرار گرفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شب

کتاب شب نوشته‌ی میکل آنجلو آنتونیونی با همکاری انیو فلایانو و تونینو گوئرا، فیلمنامه‌ی یکی از آثار مهم سینمای مدرن را در اختیار مخاطب می‌گذارد. محور اصلی اثر، جووانی و لیدیا هستند؛ زوجی که در رفت‌وآمد میان عیادت یک دوست بیمار، مراسم مربوط به کتاب تازه‌ی جووانی، پرسه‌زنی‌های جداگانه و حضور در یک مهمانی شبانه، با فاصله‌ای روبه‌رو می‌شوند که در حرف‌هایشان کمتر از سکوت‌ها دیده نمی‌شود. فضای اثر سرد، دقیق و پر از جزئیات دیداری است و همین ویژگی باعث شده فیلمنامه‌ی آنتونیونی حتی بدون دیدن فیلم هم تصویری روشن از موقعیت‌ها بسازد.

کتاب شب فقط بر پیشبرد رویدادها تکیه ندارد، بلکه از خلال مکث‌ها، جمله‌های ناتمام، کنایه‌ها و برخوردهای ظاهراً ساده، لایه‌های پنهان رابطه‌ها را آشکار می‌کند. در این متن، گفت‌وگوها اغلب مستقیم و توضیحی نیستند؛ شخصیت‌ها کمتر آنچه را واقعاً حس می‌کنند به زبان می‌آورند و همین ابهام، بخش مهمی از کشش اثر را می‌سازد. شخصیت‌هایی مثل تومازو، والنتینا، گراردینی و مهمانان پراکنده‌ی آن شب، هر یک آینه‌ای می‌شوند برای نشان‌دادن بحران خستگی، بیگانگی، میل، موفقیت و ناتوانی در برقراری ارتباط.

این کتاب فقط به متن فیلمنامه محدود نمانده و با مطالبی درباره‌ی فیلم و سازندگانش و همین‌طور ن‍ق‍دی‌ از ک‍ام‍ران‌ ش‍ی‍ردل‌ همراه شده است.

خلاصه فیلمنامه شب

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند! 

جووانی و لیدیا برای عیادت دوست‌شان تومازو به بیمارستان می‌روند؛ دیداری که از همان ابتدا سایه‌ی مرگ، خستگی و ناتوانی در گفتنِ حرف‌های اصلی را بر فضا می‌اندازد. بعد از آن، مسیر این زوج از هم جدا و دوباره به هم نزدیک می‌شود: جووانی درگیر مراسم مربوط به کتابش، توجه دیگران و آشنایی‌های تازه است و لیدیا در خیابان‌ها و حاشیه‌ی شهر پرسه می‌زند و با نوعی بیگانگی عمیق روبه‌رو می‌شود. مهمانی شبانه‌ای که بخش بزرگی از روایت را در بر می‌گیرد، صحنه‌ای می‌شود برای آشکارشدن شکاف‌های پنهان میان آدم‌ها؛ جایی که میل، دلزدگی، موفقیت اجتماعی و تنهایی در کنار هم قرار می‌گیرند و رابطه‌ی این زن و شوهر را در وضعیتی ناپایدار نشان می‌دهند.

چرا باید کتاب شب را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب شب را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نمونه‌ای روشن از فیلمنامه‌ای است که تنش را بیشتر از راه سکوت، مکث و گفت‌وگوهای غیرمستقیم می‌سازد.
• خواندن آن به درک بهتر پیوند میان فضا، معماری شهر و وضعیت روحی شخصیت‌ها کمک می‌کند.
• این اثر نشان می‌دهد بحران یک رابطه چگونه بدون حادثه‌های پرسر‌وصدا و از دل موقعیت‌های روزمره آشکار می‌شود.
• علاقه‌مندان به سینما می‌توانند از خلال متن، شیوه‌ی صحنه‌پردازی و حرکت شخصیت‌ها را دقیق‌تر بررسی کنند.
• همراهی فیلمنامه با مطالب تکمیلی، شناخت بیشتری از جایگاه اثر و زمینه‌ی شکل‌گیری آن به دست می‌دهد.

خواندن کتاب شب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب شب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به فیلمنامه‌خوانی که می‌خواهند متن یک اثر مهم سینمایی را جدا از فیلم بررسی کنند.
• خوانندگانی که به رابطه‌های فرسوده، تنهایی شهری و فاصله‌های عاطفی در روایت‌ها علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران سینما که می‌خواهند دیالوگ‌نویسی کنایی و صحنه‌پردازی دقیق را از نزدیک ببینند.
• مخاطبانی که از آثاری با حال‌وهوای تأملی و شخصیت‌های درگیر بحران درونی استقبال می‌کنند.
• کسانی که می‌خواهند از خلال یک فیلمنامه، نسبت میان ادبیات، تصویر و اجرا را بهتر بشناسند.

درباره میکل آنجلو آنتونیونی

میکل‌ آنجلو آنتونیونی (Michelangelo Antonioni) (۱۹۱۲-۲۰۰۷)، کارگردان، فیلمنامه‌نویس و تدوین‌گر ایتالیایی و از پیشگامان سینمای مدرن جهان بود. او پس از اتمام تحصیلات در رشته‌ی اقتصاد و بازرگانی در دانشگاه بولونیا، با گرایش به نقد فیلم و نگارش در مطبوعات سینمایی، وارد عرصه‌ی هنر شد و فعالیت فیلم‌سازی خود را در دهه‌ی ۱۹۴۰ با ساخت مستندهای متأثر از نئورئالیسم آغاز کرد. آنتونیونی با عبور آگاهانه از قواعد درام سنتی و قصه‌گویی کلاسیک، زیبایی‌شناسی نوینی در تاریخ سینما پی ریخت که بر معماری بصری قاب‌ها، نماهای طولانی (پلان‌سکانس)، سکوت‌های تماتیک و چیرگی جغرافیا و فضا بر کنش‌های داستانی مبتنی بود؛ زبانی که مفاهیمی چون ازخودبیگانگی انسان معاصر، اضطراب اگزیستانسیالیستی، بحران ارتباط و ملال روانی طبقه‌ی متوسط و بورژوا در جهان پس از جنگ را بازنمایی می‌کرد.

نقطه‌ی اوج هنری آنتونیونی در دهه‌ی ۱۹۶۰ با خلق سه‌گانه‌ی «بیگانگی» شامل فیلم‌های «ماجرا» (۱۹۶۰)، «شب» (۱۹۶۱) و «کسوف» (۱۹۶۲) رقم خورد که دستور زبان روایت مدرن را دگرگون ساخت. او سپس با فیلم «صحرای سرخ» (۱۹۶۴)، نخستین تجربه‌ی رنگی خود را با استفاده‌ای بیانی و نمادین از پالت‌های رنگی به تصویر کشید و شیر طلایی جشنواره‌ی ونیز را تصاحب کرد. آنتونیونی در دوره‌ی بین‌المللی کارنامه‌اش، با آثاری چون «آگراندیسمان» (۱۹۶۶؛ برنده‌ی نخل طلای کن)، «نقطه‌ی زابریسکی» (۱۹۷۰) و «حرفه: خبرنگار» (۱۹۷۵)، تأثیری عمیق بر جریان فیلم‌سازی مؤلف در سطح جهان بر جای گذاشت. او از معدود سینماگران جهان بود که برنده‌ی جوایز اصلی هر سه جشنواره‌ی بزرگ کن، ونیز و برلین شده بود و در سال ۱۹۹۵ نیز جایزه‌ی اسکار افتخاری یک عمر دستاورد هنری را به دست آورد.

درباره هوشنگ گلمکانی

هوشنگ گلمکانی (متولد ۱۳۳۳)، منتقد، روزنامه‌نگار، مترجم و مستندساز است. او پس از فارغ‌التحصیلی از دانشکده‌ی هنرهای دراماتیک تهران، از اوایل دهه‌ی ۱۳۵۰ با نگارش نقد فیلم در نشریاتی چون آیندگان به جامعه‌ی مطبوعاتی معرفی شد. نقطه‌ی عطف کارنامه‌ی مطبوعاتی او در سال ۱۳۶۱ با بنیان‌گذاری ماهنامه‌ی فیلم به‌ همراه مسعود مهرابی و عباس یاری شکل گرفت؛ مجله‌ای که با نزدیک به چهار دهه سردبیری گلمکانی، به تأثیرگذارترین و دیرپاترین رسانه‌ی سینمایی پس از انقلاب بدل شد و نقشی محوری در ارتقای سواد بصری، پرورش نسل‌های متوالی منتقدان و معرفی سینمای نوین ایران به جهان ایفا کرد. او در ادامه‌ی این مسیر حرفه‌ای، از سال ۱۴۰۰ سردبیری ماهنامه‌ی فیلم امروز را بر عهده گرفت.

گلمکانی علاوه‌بر روزنامه‌نگاری، در عرصه‌ی پژوهش، ترجمه و فیلم‌سازی نیز حضوری پایدار داشته است. نگارش کتاب‌های «تنگنا» و «آقای بازیگر» و ترجمه‌ی چندین فیلم‌نامه‌ی مطرح، بخشی از فعالیت‌های مکتوب او به شمار می‌رود. وی همچنین کارگردانی مستند پرتره‌ی «گنگ خواب‌دیده» (۱۳۷۴) درباره‌ی محسن مخملباف و فیلم «آهو» (۱۳۹۹) را بر عهده داشته است.

اقتباس‌ها از کتاب شب

آنتونیونی در سال ۱۹۶۱ این فیلمنامه را با بازی مارچلو ماسترویانی، ژان مورو و مونیکا ویتی مقابل دوربین برد. این فیلم تحسین‌شده که برنده‌ی جایزه‌ی خرس طلایی جشنواره‌ی برلین شده بود، دومین فیلم از تریلوژی بیگانگی یا تنهایی آنتونیونی است. کوبریک «شب» را یکی از ۱۰ فیلم برتر عمر خود می‌دانست.

بخشی از کتاب شب

«جووانی: يک نسخه از "يوروپ لتراريا" برات آوردم كه مقاله تو درباره آدورنو را چاپ كرده.
تومازو: يك نسخه قبلاً برام رسيده. به‌نظرت چطور بود؟ می‌تونم به كتابم اضافه‌اش كنم؟
جووانی: خيلی خيلی خوبه. من فقط سطحی خوندمش و بايد دوباره بخونم، اما خيلی‌خيلی خوبه. مطمئناً بايد به كتابت اضافه كنی. كتاب عالی‌يی می‌شه.
تومازو: بله. (مكث) بايد كمی بيشتر درباره‌اش فكر كنم. اين چند روز اخير نتونستم زياد فكر كنم، و توی اين سه‌روزه اولين‌باره كه وقت آزاد دارم. چه تعطيلات معناداری! ليديا، چه محشر شدی!
ليديا: (لبخندی اجباری می‌زند) مارچلاّ هم می‌خواست بياد، اما فكر كردم...
تومازو: كار درستی كردی. بيشتر مايلم كسی رو نبينم. نمی‌تونيد تصور كنيد چقدر از اين ظاهرسازی‌ها خسته و بيزارم. البته درمورد شما فرق می‌كنند. من اميدوار بودم شما بياييد. می‌دونی، حالا من همه‌چيزو با وضوح بيشتری می‌بينم، و متأسفم كه حضور من خيلی از شب‌های شمارو در اون آپارتمان دوست‌داشتنی خراب كرد.
جووانی: اون‌جا خونه خودته.
تومازو: واقعاً؟ (مكث) می‌دونم. آدم وقتی تنهاست، خيلی چيزارو درک می‌كنه. و همه كارهايی رو كه بايد انجام بده، می‌فهمه. می‌دونی تعجبی نداره اگه زيادی در حاشيه حرفه‌ای كه واقعاً دوستش دارم مونده‌ام. من اون جسارت رو نداشتم كه به كُنه مسائل پی ببرم. همه‌اش به خودم می‌گفتم كه شايد هرگز لياقت قرار گرفتن در مكان اول را نداشتم.»