کتاب کتاب سیاه

کتاب سیاه نوشته سعید زیباکلام، مجموعه‌ای از تأملات درباره‌ی نسبت ایمان دینی، داوری انسانی و نگرش برون‌دینی است. نویسنده از آیات قرآن آغاز می‌کند و این سؤال را پیش می‌کشد که آیا انسان می‌تواند آموزه‌های دینی را از جایگاهی بیرون از دین و بدون دخالت تعلقات خود ارزیابی کند. موضوع محوری این کتاب که انتشارات کتاب طه آن را منتشر کرده، بررسی پیش‌فرض‌هایی است که معنای هدایت، سعادت، مسئولیت و بندگی را شکل می‌دهند؛ پیش‌فرض‌هایی که زیباکلام نقش آن‌ها را در پذیرش یا انکار دعوت پیامبران دنبال کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سیاه

کتاب سیاه حاصل تأملات سعید زیباکلام درباره‌ی یکی از مبانی مدرنیته و پیامدهای آن برای اعتقاد دینی است: نگرشی که می‌خواهد بدون پذیرفتن پیش‌فرض‌های دین، درباره‌ی اعتبار آموزه‌های الهی داوری کند. این کتاب دو بخش اصلی دارد: بخش «الف» با عنوان نگرش برون‌دینی و بخش «ب» با عنوان تأملاتی درباب حق. نوشته‌های بخش نخست معمولاً از یک آیه و برگردان فارسی آن آغاز می‌شوند. نویسنده سپس پرسشی را از دل آیه بیرون می‌کشد و پاسخ‌های ممکن را از دو جایگاه متفاوت بررسی می‌کند: جایگاهی که آموزه‌های وحیانی را پذیرفته است و جایگاهی که خود را بیرون از قلمرو باورهای دینی تعریف می‌کند. این شیوه، موضوع بحث را از مضمون یک آیه به مبنای داوری درباره‌ی آن منتقل می‌کند.

کتاب سیاه موضوعاتی مانند مرجع تعیین پاکی، معنای زیانکاری، ضرورت ارسال پیامبران، نسبت بندگی و سرپیچی و امکان توجیه معرفت دینی را در مرکز بحث قرار داده است. سعید زیباکلام استدلال می‌کند که کنارگذاشتن ارزش‌ها و بینش‌های دینی، انسان را به جایگاهی خنثی نمی‌رساند؛ زیرا انسان همچنان درگیر تاریخ، فرهنگ، جامعه، آرزوها و دلبستگی‌های خویش است. اشاره به دیدگاه کواین درباره‌ی توجیه معرفت علمی نیز زمینه‌ای برای طرح مسئله‌ی توجیه معرفت دینی فراهم کرده است. لحن نوشته‌ها پرسش‌گر و در مواردی جدلی است. سؤالات پیاپی، عبارت‌های تأکیدی و بازگشت به مبنای هر داوری، ویژگی‌های مشخص متن هستند.

نویسنده برداشت خود از آیات را به بحث‌هایی درباره‌ی انسان‌شناسی، شناخت و ارزش پیوند می‌زند. مخاطب در این بحث‌ها صرفاً با توضیح مضمون آیات روبه‌رو نیست، بلکه صورت‌بندی مشخصی از تعارض میان مرجعیت وحی و اتکای انسان به خویشتن را دنبال می‌کند.

خلاصه کتاب سیاه

کتاب سیاه پرسش از مبنای شناخت و داوری را محور تأمل درباره‌ی دین قرار می‌دهد. زیباکلام میان پذیرفتن مرجعیت وحی و ارزیابی آموزه‌های دینی بر پایه‌ی معیارهای انسانی تمایز می‌گذارد. از نظر او، نگرش برون‌دینی تنها کنارگذاشتن چند باور نیست؛ این نگرش معنای مفاهیمی چون هدایت، ظلم، گناه و رستگاری را نیز تغییر می‌دهد.

نویسنده در بررسی آیات مربوط به ابلاغ پیام الهی، حجت را به ارسال رسولان و اعلام احکام پیوند می‌زند. او همچنین ادعای وجود انسانی فارغ از تعلق و تعهد را نقد می‌کند و دلبستگی‌ها را در شکل‌گیری داوری مؤثر می‌داند. حرف اصلی کتاب آن است که پرسش‌های دینی از جایگاهی بی‌پیش‌فرض مطرح نمی‌شوند. شناخت جایگاه پرسش‌کننده، در این بحث مقدم بر پاسخ‌دادن به پرسش است.

چرا باید کتاب سیاه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب سیاه را می‌توان در این موارد خلاصه کرد:

• این کتاب مسئله‌ی امکان داوری بی‌طرفانه درباره‌ی دین را از خلال بررسی آیات قرآن مطرح می‌کند.
• خواننده نسبت میان تعلقات انسانی و معیارهای ارزیابی باورها را در استدلال نویسنده دنبال می‌کند.
• این کتاب زمینه‌ی بررسی اختلاف میان مرجعیت وحی و اتکای انسان به معیارهای خود را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب سیاه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب سیاه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی دین که مسئله‌ی توجیه باور دینی را دنبال می‌کنند.
• خوانندگانی که به تأمل درباره‌ی آیات قرآن و مبانی هدایت علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند نقد زیباکلام بر بی‌طرفی و نگرش برون‌دینی را بشناسند.