کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه

کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه نوشته عارفه داودی و فتحیه فتاحی زاده، پیوند هفت دعای نخست صحیفه با آیات قرآن را بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی این پژوهش، شناخت چگونگی حضور واژه‌ها، عبارت‌ها و مضامین قرآنی در متن دعاهاست؛ حضوری که گاهی به‌شکل اقتباس مستقیم دیده می‌شود و گاهی در تغییر تعبیر یا اشتراک معنا آشکار می‌شود. انتشارات کتاب طه این کتاب را منتشر کرده است. نویسندگان علاوه‌بر تحلیل این پیوندها، هماهنگی محتوایی دعاها با قرآن را به‌عنوان قرینه‌ای برای بررسی انتساب صحیفه به علی بن حسین مطرح کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه

کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه حاصل پژوهش عارفه داودی و فتحیه فتاحی زاده درباره‌ی نسبت میان متن قرآن و هفت دعای آغازین صحیفه است. این کتاب از پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد عارفه داودی برگرفته شده است که فتحیه فتاحی زاده راهنمایی این پژوهش را بر عهده داشته است. نویسندگان دعا را تنها بیان نیازهای انسان نمی‌دانند؛ دعا در این بررسی، بستری برای بیان معارف اعتقادی، اخلاقی و تربیتی نیز به‌شمار می‌آید. بحث درباره‌ی شرایط شکل‌گیری صحیفه، محدودیت‌های بیان آشکار آموزه‌های دینی و نقش نیایش در انتقال این آموزه‌ها، زمینه‌ی ورود به تحلیل متن را فراهم کرده است. پژوهش همچنین دیدگاه‌های متفاوت درباره‌ی سند صحیفه را طرح می‌کند و سپس به‌سوی بررسی قرینه‌های محتوایی می‌رود. این مسیر، تفاوت میان ارزیابی راویان و سنجش خود متن را روشن می‌سازد. دامنه‌ی بررسی به هفت دعا محدود است و نباید نتایج این تحلیل را بررسی همه‌ی ۵۴ دعای صحیفه دانست.
کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه چهار فصل دارد: تمهیدات، بینامتنیت ساختاری، بینامتنیت واژگانی و بینامتنیت مضمونی. فصل نخست، مفهوم و پیشینه‌ی بینامتنیت، ارکان این نظریه و انواع روابط میان متن‌ها را معرفی کرده است. قرآن در این چارچوب «پیش‌متن» و دعاهای صحیفه «پسامتن» در نظر گرفته می‌شوند. سه فصل بعدی، صورت‌های گوناگون حضور قرآن در دعاها را بررسی می‌کنند؛ از انتقال عبارت قرآنی تا تعدیل ساختار، وام‌گیری واژه و اشتراک مضمون. موضوع‌هایی مانند توصیف پروردگار، فرشتگان، پیروان راستین و نکوداشت رسول اکرم، محور دسته‌بندی نمونه‌ها هستند. شیوه‌ی تحلیل به یافتن عبارت‌های مشابه محدود نمی‌ماند؛ تفاوت جایگاه عبارت در آیه و دعا نیز بررسی می‌شود. برای نمونه، پژوهش در توصیف فرشتگان نشان می‌دهد که یک عبارت قرآنی چگونه در جمله‌ی دعایی جای می‌گیرد و چه نسبتی با معنای آیه دارد. ترجمه‌ی آیات در پژوهش از محمدمهدی فولادوند گرفته شده است و ترجمه و ترتیب بندهای دعاها بر ترجمه و شرح صحیفه‌ی کامله‌ی سجادیه از ابوالحسن شعرانی تکیه دارد. خواننده در این بررسی با اصطلاحات نقد متن، توضیح واژه‌ها و استناد به منابع تفسیری روبه‌رو می‌شود؛ بنابراین تمرکز این کتاب بر تحلیل تطبیقی است، نه صرفاً شرح عمومی دعاها.

خلاصه کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه

پرسش محوری پژوهش این است که قرآن چگونه در هفت دعای نخست صحیفه سجادیه حضور یافته است. نویسندگان ابتدا مفهوم رابطه‌ی بینامتنی را توضیح می‌دهند و سپس حضور متن پیشین در متن دعا را از سه جهت ساختار، واژگان و مضمون بررسی می‌کنند. دعاهای انتخاب‌شده موضوع‌هایی چون حمد خداوند، درود بر پیامبر، حاملان عرش و پیروان رسولان، درخواست‌های معنوی، صبح و شام و پناه‌بردن به خدا در گرفتاری را دربرمی‌گیرند. تحلیل‌ها نشان می‌دهند که اثرپذیری از قرآن الزاماً به نقل کامل آیه محدود نیست؛ تغییر عبارت یا انتقال معنا به موقعیت نیایش نیز می‌تواند نشانه‌ی این پیوند باشد. نویسندگان این روابط را هم وسیله‌ای برای توضیح معنای دعاها می‌دانند و هم قرینه‌ای در بحث انتساب صحیفه مطرح می‌کنند. پژوهش همچنین یادآور می‌شود که یک عبارت ممکن است هم‌زمان چند نوع رابطه‌ی بینامتنی داشته باشد.

چرا باید کتاب بینامتنیت قرآن کریم و صحیفه سجادیه را بخوانیم؟

دلایل خواندن این پژوهش را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت اقتباس مستقیم، تغییر ساختار عبارت و اشتراک مضمون را در متون دینی توضیح می‌دهد.
• خواننده می‌تواند نقش آیات قرآن در توضیح معنای بندهای دعا را بشناسد.
• بررسی نمونه‌ها، کاربرد اصطلاحات پیش‌متن و پسامتن را روشن می‌کند.
• بحث سند و محتوا، دو مسیر متفاوت ارزیابی انتساب صحیفه را معرفی می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• پژوهشگران قرآن و حدیث که به پیوند آیات و دعاها علاقه دارند.
• دانشجویان ادبیات که نمونه‌ای از تحلیل بینامتنی متون دینی می‌خواهند.
• خوانندگان صحیفه سجادیه که به شناخت پشتوانه‌ی قرآنی تعبیرهای دعا علاقه‌مندند.
• علاقه‌مندان به مباحث سند و محتوای متون روایی.