کتاب در جست و جوی شهر سبا

کتاب در جست و جوی شهر سبا نوشته حمیدرضا آزادی، اثری است که به جدال میان آخرت‌گرایی و جهان‌دوستی در شعر فارسی می‌پردازد و مسیر دگرگونی یک نگاه فرهنگی را در دل ادبیات دنبال می‌کند. نویسنده با کنار هم گذاشتن نمونه‌های شعری، بحث‌های تاریخی و تفسیرهای فکری نشان می‌دهد که چگونه ستایش زندگی، طبیعت و لذت‌های زمینی به‌تدریج جای خود را به نگاه زاهدانه و جهان‌گریز داده است. این پژوهش را نشر شورآفرین منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در جست و جوی شهر سبا

کتاب در جست و جوی شهر سبا نوشته‌ی حمیدرضا آزادی از یک پرسش محوری آغاز می‌شود: در شعر فارسی چه شد که نگاه ستایشگر به زندگی، طبیعت، عشق و شادی کم‌رنگ شد و جای خود را به نگرشی داد که دنیا را خوار و گذرا می‌بیند؟ نویسنده برای پاسخ‌دادن به این پرسش، دو جهان‌بینی را روبه‌روی هم می‌گذارد؛ یکی جهان‌دوستی و دیگری جهان‌گریزی یا آخرت‌دوستی. متن از همان آغاز نشان می‌دهد که بحث فقط ادبی نیست، بلکه به لایه‌های فکری، دینی و اجتماعی فرهنگ ایرانی هم گره می‌خورد. به همین دلیل، کتاب فقط به نقل چند نمونه شعر بسنده نمی‌کند و می‌کوشد پشت این تغییر ذوق و نگاه، یک جابه‌جایی عمیق‌تر را نشان دهد.

در فصل‌های آغازین، حمیدرضا آزادی از شاعران دوره‌های نخست شعر فارسی مانند رودکی، فردوسی، فرخی، منوچهری و دیگران یاد می‌کند تا تصویری از دوره‌ای بسازد که در آن وصف بهار، باده، معشوق، جشن، طبیعت و کامیابی حضوری پررنگ داشت. سپس مسیر بحث به‌ سمت شاعرانی می‌رود که به‌تدریج این نگاه را به چالش کشیدند؛ از کسایی تا ناصرخسرو و بعد سنایی، عطار و مولوی. کتاب در جست و جوی شهر سبا در این مسیر فقط نام‌ها را ردیف نمی‌کند، بلکه تفاوت لحن، نوع استدلال و شدت مخالفت هر کدام با جهان‌دوستی را هم بررسی می‌کند. یکی از نکات مهم این کتاب این است که میان زهد شریعت‌مدار و زهد طریقت‌مدار فرق می‌گذارد و نشان می‌دهد چگونه تصوف توانست زبان شعر را به سود آخرت‌گرایی دگرگون کند.

فضای کتاب در جست و جوی شهر سبا جدلی، تحلیلی و در عین‌ حال سرشار از ارجاع به متن‌های ادبی و فکری است. نویسنده از مثال‌های تاریخی، روایت‌های تمثیلی و حتی مفاهیم روان‌شناختی کمک می‌گیرد تا نشان دهد الگوهای فرهنگی چگونه در طول زمان تکرار می‌شوند و چگونه می‌توان آن‌ها را دوباره خواند. این کتاب بیشتر از آنکه فقط تاریخ یک سلیقه‌ی شعری باشد، تلاشی است برای فهم یک دگرگونی بزرگ در نگاه به زندگی، دین، لذت، تن و جهان.

خلاصه کتاب در جست و جوی شهر سبا

کتاب در جست و جوی شهر سبا روندی را دنبال می‌کند که در آن شعر فارسی از ستایش جهان و زیستن در آن به‌ سمت بی‌اعتبار شمردن دنیا و برجسته‌کردن آخرت حرکت می‌کند. حمیدرضا آزادی ابتدا دو قطب اصلی این تقابل را تعریف می‌کند و بعد با بررسی نمونه‌هایی از شعر و اندیشه، نشان می‌دهد که چگونه شاعران نخستین بیشتر به طبیعت، عشق، باده، شادی و کامیابی توجه داشتند. سپس با ورود شاعرانی مانند کسایی، ناصرخسرو و سنایی، جریان تازه‌ای شکل می‌گیرد که لذت‌های زمینی را نکوهش می‌کند و ارزش را به دل‌کندن از جهان می‌دهد. 

در ادامه، کتاب خاستگاه‌های فکری این تغییر را در زهد، شریعت و تصوف پی می‌گیرد و نسبت آن‌ها را با فرهنگ ادبی ایران بررسی می‌کند.

چرا باید کتاب در جست و جوی شهر سبا را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب در جست و جوی شهر سبا را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مسیر دگرگونی یکی از مهم‌ترین نگاه‌ها در شعر فارسی را با تکیه بر نمونه‌های مشخص نشان می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند تفاوت میان جهان‌دوستی، زهد شریعت‌مدار و طریقت‌مدار را دقیق‌تر بفهمد.
• این اثر پیوند میان شعر، باور دینی و تحولات فرهنگی را در یک قاب مشترک بررسی می‌کند.
• کتاب نشان می‌دهد که تغییر در مضمون‌های شعری فقط سلیقه‌ی ادبی نیست و به نگرش انسان نسبت به زندگی هم مربوط است.
• ارجاع‌های فراوان به شاعران و متن‌های کلاسیک، امکان دنبال‌کردن بحث را از دل خود ادبیات فراهم می‌کند.
• طرح مفاهیم روان‌شناختی در کنار تحلیل ادبی، زاویه‌ای متفاوت برای فهم تکرار الگوهای فرهنگی به دست می‌دهد.

خواندن کتاب در جست و جوی شهر سبا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب در جست و جوی شهر سبا به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به شعر کلاسیک فارسی که می‌خواهند دگرگونی درون‌مایه‌های آن را بهتر بشناسند.
• خوانندگانی که به نسبت میان ادبیات، دین و فرهنگ ایرانی علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی که درباره‌ی جریان‌های فکری اثرگذار بر شعر کنجکاوند.
• کسانی که می‌خواهند جایگاه شاعرانی مانند ناصرخسرو، سنایی، عطار و مولوی را در یک روند تاریخی مقایسه کنند.
• مخاطبانی که از بحث‌های تحلیلی درباره‌ی نگاه به زندگی، لذت، زهد و معنویت استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب در جست و جوی شهر سبا

«از ویژگی‌های دیدگاه نخست که آن را "جهان‌دوستی" می‌نامیم، نگاه پذیرنده به زندگی و رویارویی دوستانه با جهان است. شاعرانِ دارای این جهان‌بینی، در وصف طبیعت و زیبایی آن شعر می‌سرایند. از نشاط و اندوهِ عاشق شدن می‌گویند. از جزییات اندام زیبای معشوق، از لطافت گل و از تلخی گوارای شراب و حال خوشی مستی می‌سرایند. این شاعران انسان را پند می‌دهند که خوب زندگی کند، خوب ببیند، خوب بشنود، برقصد، بنوشد و عاشق شود. پژوهشگران معتقدند اشعار این دوره پر است از توصیفات مطبوع دربارهٔ میدان‌های جنگ، مجالس و محافل سلاطین، معشوقگان، جشن‌ها، مناظر طبیعی، پهلوانان و جنگاوران و چیزهای گوناگونی از قبیل اسب و شمشیر و زلف معشوق و جز آنها. در هر یک از این مسائل، هنرنمایی‌های شاعرانی از قبیل رودکی، لبیبی، دقیقی، فردوسی، فرخی، عنصری و منوچهری بسیار و گاه به حد اعجاز است. وصف‌های همهٔ این شعرا جاندار و زنده و طبیعی است و به حدی در این مورد از عالم خارج و واقع تقلید شده است که حتی در مواردی از قبیل وصف عجایب و اعمال رستم و یا بدایع اعمال سلاطینی از قبیل سلطان محمود، خواننده خود را با عالم غیر طبیعی و خارج از حقیقت مواجه نمی‌داند. در شعر این دوره همواره صحبت از کامرانی‌ها و عیش‌ها و عشرت‌ها است و کمتر از ناکامی و نامرادی و یأس و بدبینی و انزوا و انقطاع از خلق سخن می‌رود. از اینجاست که خواننده با قرائت اشعار این عهد از حالتی مقرون به نشاط بیشتر بهره می‌برد تا از یک رخوت و خلسه که نتیجهٔ خواندن اشعار خیال‌انگیز یا غم‌آورست و حتی در مواردی که سخن از بی‌وفایی جهان و نامرادی آدمیان رود نیز شاعران نتایج مثبت از سخنان خود می‌گیرند.»