کتاب روان و فرهنگ

کتاب روان و فرهنگ (Culture and psyche: selected essays) نوشته سودیر کاکار و ترجمه رسول قورخانه چی و زهرا قنبری است. این کتاب را انتشارات ارجمند منتشر کرده است. اثر حاضر از دل مقاله‌ها و تأملات نویسنده، رابطه‌ی روان‌کاوی و فرهنگ را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد مفاهیمی که گاهی جهان‌شمول فرض می‌شوند، تا چه اندازه به تجربه‌های تاریخی و خانوادگی و اجتماعی گره خورده‌اند. نویسنده با مثال‌هایی روشن، به‌ویژه از بستر هند، توضیح می‌دهد که فرهنگ نه لایه‌ای بیرونی، بلکه بخشی از شکل‌گیری روان است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روان و فرهنگ اثر سودیر کاکار

کتاب روان و فرهنگ (همراه با پیش‌گفتار پروفسور کاکار برای ترجمه‌ی فارسی) نوشته‌ی سودیر کاکار و مجموعه‌ای از مقاله‌ها و گفتارهایی است که به پیوند میان روان، خانواده، جامعه و سنت‌های فرهنگی می‌پردازد. نویسنده از همان ابتدا با این فرض رایج درگیر می‌شود که نظریه‌های روان‌کاوی را می‌توان بدون تغییر به همه‌ی جوامع تعمیم داد. او در برابر این نگاه بر این نکته دست می‌گذارد که تجربه‌ی انسان از خود، بدن، رابطه، جنسیت، خانواده و حتی رنج روانی در هر فرهنگ، صورت‌بندی خاص خود را دارد. در این مسیر، هند برای ان نویسنده فقط یک مثال جغرافیایی نیست؛ بلکه میدان اصلی اندیشیدن به تفاوت‌های فرهنگی در فهم روان است.

این کتاب در شش فصل تنظیم شده است و از عنوان‌های آن می‌توان به روان‌کاوی، فرهنگ و ناخودآگاه فرهنگی، اسارت مادری، مادری‌ـ‌زنانه در روان‌کاوی هند و کار بالینی و تصورات فرهنگی اشاره کرد. در این فصل‌ها نویسنده هم از تجربه‌های درمانی خود می‌گوید و هم از اسطوره‌ها، الگوهای خانوادگی، تصور بدن، نقش زبان و جایگاه سکوت در فرایند تحلیل کمک می‌گیرد. یکی از بحث‌های محوری این کتاب این است که فرهنگ فقط بر رفتارهای بیرونی اثر نمی‌گذارد؛ بلکه در لایه‌های عمیق‌تر ادراک، خیال، احساس و تفسیر تجربه حضور دارد.

کتاب روان و فرهنگ فقط به نقد جهان‌شمول‌پنداری در روان‌کاوی نمی‌پردازد؛ بلکه می‌کوشد راهی برای گفت‌وگو میان نظریه و تفاوت‌های فرهنگی باز کند. سودیر کاکار از یک‌سو بر اهمیت ناخودآگاه، تجربه‌های کودکی و رابطه‌ی درمانی پای می‌فشارد و از سوی دیگر نشان می‌دهد که مفاهیمی مثل بلوغ، استقلال، هویت یا رابطه‌ی سالم همیشه در یک چارچوب فرهنگی معنا پیدا می‌کنند. نتیجه اثری است که هم به مباحث نظری نزدیک می‌شود و هم از خلال نمونه‌های بالینی و ارجاع به اسطوره‌ها، تصویری زنده از درهم‌تنیدگی روان و فرهنگ به دست می‌دهد.

خلاصه کتاب روان و فرهنگ

آیا می‌توان روان انسان را جدا از زمینه‌ی فرهنگی آن فهمید؟ سودیر کاکار نشان می‌دهد که تجربه‌ی فرد از خود، خانواده، بدن، جنسیت، بیماری، درمان و رابطه با دیگری همیشه درون یک جهان فرهنگی شکل می‌گیرد. او با تکیه بر نمونه‌های بالینی، روایت‌های شخصی و اسطوره‌های هندی توضیح می‌دهد که بسیاری از مفاهیم رایج در روان‌کاوی، برخاسته از تجربه‌ی غربی هستند و نباید بی‌چون‌وچرا به همه‌ی جوامع تعمیم داده شوند. پیام اصلی کتاب این است که فرهنگ از آغاز زندگی در ساخت روان حضور دارد و نمی‌توان آن را فقط عاملی بیرونی یا ثانویه دانست.

چرا باید کتاب روان و فرهنگ را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب روان و فرهنگ را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت میان روان‌کاوی و فرهنگ را از سطح بحث‌های کلی فراتر می‌برد و با مثال‌های مشخص توضیح می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی این اثر می‌تواند دریابد که مفاهیمی مانند خود، خانواده، بلوغ و استقلال در فرهنگ‌های مختلف یکسان فهمیده نمی‌شوند.
• این اثر از تجربه‌های بالینی، اسطوره‌ها و مشاهده‌های فرهنگی در کنار هم استفاده می‌کند و بحث را فقط در سطح نظری نگه نمی‌دارد.
• کتاب نشان می‌دهد که درک رنج روانی و فرایند درمان بدون توجه به زمینه‌ی فرهنگی ناقص می‌ماند.
• مطالعه‌ی اثر حاضر برای فهم محدودیت‌های تعمیم‌دادن الگوهای غربی به دیگر جوامع سودمند است.

خواندن کتاب روان و فرهنگ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روان و فرهنگ به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران روان‌شناسی و روان‌کاوی که می‌خواهند نسبت میان نظریه و فرهنگ را دقیق‌تر بررسی کنند.
• خوانندگانی که به موضوع خود، هویت، خانواده و شکل‌گیری تجربه‌ی روانی در بستر اجتماعی علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند درباره‌ی تفاوت‌های فرهنگی در درمان، بیماری و تفسیر رفتار انسان بیشتر بدانند.
• علاقه‌مندان به مطالعات هند که می‌خواهند از زاویه‌ی روان‌شناختی و فرهنگی به اسطوره‌ها و روابط خانوادگی نگاه کنند.
• مخاطبانی که از متن‌های تحلیلی مبتنی‌بر نمونه‌های واقعی و بحث‌های مفهومی استقبال می‌کنند.

درباره سودیر کاکار

سودیر کاکار (Sudhir Kakar) زاده‌ی ۲۵ ژوئیه‌ی ۱۹۳۸، در ۲۲ آوریل ۲۰۲۴ درگذشت. او روان‌کاو، رمان‌نویس و نویسنده‌ی برجسته‌ی هندی در حوزه‌های روان‌شناسی فرهنگی و روان‌شناسی دین بود. این نویسنده که در ناینیتال متولد شد، کودکی خود را در مناطقی چون سارگودا و روهتاک سپری کرد و پس از اخذ مدرک مهندسی مکانیک از دانشگاه گجرات در سال ۱۹۵۸، مدرک معادل کارشناسی‌ارشد در مدیریت بازرگانی را از دانشگاه مانهایم و دکترای اقتصاد را از دانشگاه وین دریافت کرد.

او با الهام از اریک اریکسون به روان‌کاوی فرویدی علاقه‌مند شد و آموزش‌های خود را در سال ۱۹۷۱ در مؤسسه‌ی زیگموند فروید در دانشگاه فرانکفورت آغاز کرد. سودیر کاکار در طول ۲۵ سال طبابت خصوصی روان‌کاوی در دهلی نو و سپس در روستای بناولیمِ گوا، به‌عنوان مدیر گروه علوم انسانی و اجتماعی در مؤسسه‌ی فناوری هند (IIT) و استاد مدعو در دانشگاه‌های معتبری چون شیکاگو، مک‌گیل، ملبورن، هاوایی، وین، گوا، مؤسسه‌ی اینسید (INSEAD) فرانسه و دانشگاه هاروارد فعالیت داشت و همکار پژوهشی مؤسسات مطالعات پیشرفته در پرینستون، برلین و کلن بود.

سودیر کاکار ۱۶ کتاب غیرداستانی و چهار اثر داستانی تألیف کرد که به چندین زبان در سراسر جهان ترجمه شده‌اند. از میان مکتوبات او می‌توان به کتاب کلاسیک «دنیای درون» (The Inner World که از زمان انتشارش در ۱۹۷۸ به چاپ شانزدهم رسید)، «شمن‌ها، عارفان و پزشکان»، «تحلیل‌گر و عارف»، «روان و فرهنگ»، «رنگ‌های خشونت» و رمان‌های «مرتاض شهوت»، «وجدت» (Ecstasy) و «میرا و ماهاتما» اشاره کرد.

این نویسنده در آثارش به بررسی رابطه‌ی روان‌کاوی و عرفان و تحلیل شخصیت‌های مذهبی و سیاسی چون سوامی ویوکاناندا، راماکریشنا و ماهاتما گاندی پرداخت؛ هرچند تحلیل‌های کاهش‌گرایانه‌اش درباره‌ی این چهره‌ها و نگاه نظری‌اش به عرفان با انتقاد روان‌کاوانی چون آلن رولاند مواجه شد. سودیر کاکار که با کاتارینا (نویسنده‌ی آلمانی و پژوهشگر ادیان تطبیقی) ازدواج کرده بود و صاحب دو فرزند به نام‌های راهول و شوتا بود، در سال ۲۰۱۸ با اتخاذ موضعی جنجالی در یک سمپوزیوم، به‌دلیل اولویت‌دادن به حفظ آبرو و پیوند خانوادگی بر امنیت کودک، خواستار ملایمت در مجازات اعدام برای متجاوزان به کودکان شد.

جوایز و افتخارات نویسنده

سودیر کاکار در سال ۱۹۸۷ برنده‌ی جایزه‌ی بویر (Boyer Prize) در رشته‌ی انسان‌شناسی روان‌شناختی از سوی انجمن انسان‌شناسی آمریکا شد. او جوایز و عناوین متعددی را در کارنامه‌ی خود دارد که از آن جمله می‌توان اشاره کرد به نشان افتخار شایستگی از جمهوری فدرال آلمان در فوریه‌ی ۲۰۱۲، جایزه‌ی خدمت متمایز از انجمن روان‌پزشکی هندوستان‌ـ‌آمریکا در سال ۲۰۰۷، عنوان «همکار» (Fellow) در آکادمی ملی روان‌شناسی هند در سال ۲۰۰۷، عضویت در آکادمی جهانی فرهنگ‌ها در فرانسه در سال ۲۰۰۳، جایزه‌ی «آبراهام کاردینر» از دانشگاه کلمبیا در سال ۲۰۰۲، فرصت مطالعاتی (اقامت پژوهشی) راکفلر در بلاجیو در آوریل‌ـ‌مه ۱۹۹۹، مدال گوته از انستیتو گوته‌ی آلمان در سال ۱۹۹۸ و... .

هفته‌نامه‌ی فرانسوی «لو نوول اوبزرواتور» (Le Nouvel Observateur) در یک معرفی اجمالی، سودیر کاکار را به‌عنوان یکی از ۲۵ متفکر بزرگ جهان معرفی کرد؛ این در حالی است که هفته‌نامه‌ی آلمانی «دی تسایت» (Die Zeit) نیز نام او را در شمار یکی از ۲۱ متفکر قرن ۲۱ قرار داد.

بخشی از کتاب روان و فرهنگ

«۶. آیا روان‌کاوی رشته‌ای معنوی نیز هست؟

برای بیشتر افراد سکولار- و من خود را نیز در عداد آنان می‌دانم- هرگونه سخن‌گفتن دربارهٔ امور معنوی به‌خاطر دلالت‌های مذهبی بسیار زیاد، حسی از نارضایتی و تردید برمی‌انگیزد. رابطهٔ این دو قدیمی است. یونانیان باستان این جنبهٔ پنهان از طبیعت انسان را که منجر به خلق آثار بزرگی می‌شد انتوس می‌نامیدند: خدای درون. درحقیقت، در بیشتر مذاهب، نمی‌توان تجلی امر معنوی در زندگی فردی را از ارادهٔ خدا یا کشف و شهود الهی از هر نوع تمیز داد. اگرچه امروز میان امر معنوی و امر دینی تمایز قائل می‌شویم- تمایزی که نخستین بار در قرن نوزدهم توسط نویسندگان و شاعرانی همچون رالف والدو امرسون و والت ویتمن ایجاد شد- رنگ و بوی دین همچنان به این اصطلاح [یعنی امر معنوی] می‌چسبد. پیش از آنکه دربارهٔ این کندوکاو کنم که چشم‌انداز معنوی از چه طریقی می‌تواند موجب غنای روان‌کاوی- چه در حوزهٔ نظری و چه در حوزهٔ عملی- شود، باید نخست بکوشم و آن انزجار تقریباً غیر ارادی را که هرگونه اشاره به واژهٔ معنوی در اغلب وارثان روشنگری، ازجمله و شاید به‌ویژه روان‌کاوان برمی‌انگیزد خنثی کنم.»