کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش نوشته آماندا دی پونیو و ترجمه فرهاد کولیوند است. این کتاب را نشر افراز منتشر کرده است. عنوان اصلی کتاب حاضر The early modern theatre of cruelty and its doubles: artaud and influence است و به یکی از بحث‌برانگیزترین ایده‌های آنتونن آرتو می‌پردازد و نشان می‌دهد تئاتر شقاوت او یک نظریه‌ی جداافتاده نیست بلکه با نمایش‌های دوره‌ی الیزابتی، طاعون، خشونت صحنه‌ای و آیین‌های اجرایی پیوند دارد. تمرکز اثر بر این است که آرتو چگونه از دل سنت، طرحی برای ویران‌کردن عادت‌های تماشای تئاتر بیرون می‌کشد و اجرا را به تجربه‌ای حسی و تکان‌دهنده بدل می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش نوشته آماندا دی پونیو، پژوهشی است درباره‌ی نسبت میان اندیشه‌های آنتونن آرتو و تئاتر مدرن اولیه، به‌ویژه نمایش‌های الیزابتی و ژاکوبینی. نویسنده از همان ابتدا نشان می‌دهد که تئاتر شقاوت را نباید فقط در حد چند مانیفست یا چند تعبیر مشهور خلاصه کرد. مسئله‌ی اصلی، فهم این نکته است که آرتو چرا تئاتر را به طاعون، جنون، آیین، خشونت و تکانه‌های جمعی نزدیک می‌بیند و چگونه می‌خواهد صحنه را از سلطه‌ی متن و گفت‌وگو بیرون بکشد. در این مسیر کتاب فقط به خود آرتو نمی‌پردازد بلکه زمینه‌های فکری و اجرایی‌ای را بررسی می‌کند که به شکل‌گیری این تصور از تئاتر کمک کرده‌اند.

خلاصه کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

این کتاب توضیح می‌دهد که تئاتر شقاوت آنتونن آرتو از خلأ به‌وجود نیامده و ریشه‌های مهمی در نمایش‌های مدرن اولیه، به‌ویژه سنت الیزابتی و ژاکوبینی دارد. نویسنده نشان می‌دهد آرتو چگونه از مفاهیمی مثل طاعون، خشونت، قربانی‌کردن، جنون و آیین برای بازتعریف تئاتر استفاده می‌کند و چرا به‌جای تکیه بر گفت‌وگو، به زبان بدن، صدا، تصویر و فشار حسی اهمیت می‌دهد. کتاب در ادامه سراغ نمونه‌هایی مشخص می‌رود؛ از سنکا و تراژدی انتقام تا نمایشنامه‌های شکسپیر و دیگر نویسندگان آن دوره و بعد بررسی می‌کند که این ایده‌ها در اجراهای خود آرتو و کارگردانان پس از او چگونه ادامه پیدا کرده‌اند. دغدغه اصلی اثر، فهم این پرسش است که تئاتر چگونه می‌تواند تماشاگر را از حالت امن و عادت‌زده بیرون بکشد.

کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش در ۴ بخش تنظیم شده است و هر بخش از زاویه‌ای متفاوت به این پیوند نگاه می‌کند. یک بخش به تفسیر خود مفهوم تئاتر شقاوت اختصاص دارد و از دل نوشته‌های آرتو، تناقض‌ها و دگرگونی‌های فکری او را بیرون می‌کشد. بخش بعدی به تاریخ اجتماعی دوره‌ی الیزابت می‌رسد و موضوع‌هایی مثل طاعون و طعمه‌گذاری خرس را کنار تئاتر می‌گذارد تا نشان دهد شقاوت در این جهان فقط یک مضمون ادبی نیست، بلکه بخشی از تجربه‌ی جمعی و زیسته است. در ادامه کتاب به سرچشمه‌های دراماتیک این نگاه می‌رسد؛ از سنکا و تراژدی با درون‌مایه‌ی انتقام تا نمایشنامه‌نویسانی مثل شکسپیر، وبستر، میدلتون و فورد. بخش پایانی هم به اجراها و تجربه‌های عملی می‌پردازد؛ از خاندان چن‌چی آرتو تا کارهای پیتر بروک. حاصل این مسیر، تصویری از تئاتر است که در آن صدا، ژست، فضا، بدن، هراس و فشار حسی، به‌اندازه‌ی متن اهمیت پیدا می‌کنند و حتی گاهی از آن پیشی می‌گیرند.

چرا باید کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان آنتونن آرتو و تئاتر الیزابتی را با جزئیات روشن می‌کند.
• خواننده با ریشه‌های فکری تئاتر شقاوت، فراتر از تعریف‌های کوتاه و مشهور، آشنا می‌شود.
• کتاب نشان می‌دهد مفاهیمی مثل طاعون، آیین، خشونت و جنون چگونه وارد بحث تئاتر می‌شوند.
• اثر به نقش بدن، ژست، صدا و میزانسن در برابر متن توجه ویژه دارد.
• ساختار ۴ بخشی کتاب امکان می‌دهد هم نظریه آرتو و هم نمونه‌های اجرایی پس از او کنار هم دیده شوند.
• برای درک نسبت میان سنت نمایشی و میل به ویران‌کردن آن، اطلاعات دقیق و قابل‌استفاده‌ای فراهم می‌کند.

خواندن کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران تئاتر که می‌خواهند آرتو را در نسبت با تاریخ نمایش بهتر بشناسند.
• علاقه‌مندان به آنتونن آرتو و مفهوم تئاتر شقاوت که به‌دنبال شرحی گسترده‌تر از مانیفست‌های او هستند.
• خوانندگانی که به تئاتر الیزابتی، ژاکوبینی و تراژدی انتقام علاقه دارند.
• کارگردانان، بازیگران و مترجمانی که می‌خواهند نقش بدن، فضا و کنش را در اجرا دقیق‌تر بررسی کنند.
• مخاطبانی که به پیوند میان تئاتر، خشونت، آیین و تجربه‌ی جمعی فکر می‌کنند.

درباره آنتونن آرتو

آنتونن آرتو (۱۸۹۶–۱۹۴۸)، نویسنده، بازیگر و نظریه‌پرداز برجسته‌ی تئاتر فرانسه، با ارائه‌ی نظریه‌ی «تئاتر شقاوت» تأثیر عمیقی بر تحول تئاتر مدرن گذاشت. کتاب حاضر براساس این نظریه شکل گرفته است.

آنتونن ماری ژوزف آرتو در ۴ سپتامبر ۱۸۹۶ در شهر مارسی به دنیا آمد. او از دوران کودکی در پی ابتلا به بیماری‌ای جدی تا پایان عمر تحت مراقبت و درمان‌های روان‌پزشکی قرار داشت. پدربزرگش که ناخدای کشتی‌های بزرگ بود، شرکت کوچکی در زمینه‌ی کشتیرانی در مارسی تأسیس کرده بود و پدرش نیز پس از او مدیریت این کسب‌وکار خانوادگی را بر عهده گرفت. خانواده‌ی آرتو نه فرزند داشت، اما تنها سه نفر از آنان تا بزرگسالی زنده ماندند. در پنج‌سالگی، آرتو به بیماری مننژیت مبتلا شد. اگرچه از این بیماری جان سالم به در برد، اما پیامدهای آن تا پایان زندگی همراهش ماند. برای کاهش دردهایش، از همان کودکی داروها را با غذایش مخلوط می‌کردند. همچنین تحت درمان با دستگاهی قرار گرفت که در آن زمان فناوری نوینی محسوب می‌شد و با تولید ازن و جریان مستقیم الکتریکی از طریق پوست سر، برای درمان برخی بیماری‌ها به کار می‌رفت. آرتو در چهارده‌سالگی به همراه چند تن از همکلاسی‌هایش مجله‌ای منتشر کرد و نخستین اشعار خود را با نام مستعار «لوئی دو آتید» در آن به چاپ رساند. قدیمی‌ترین شعر باقی‌مانده از او، با عنوان کشتی رازآلود، در هفده‌سالگی نوشته شده است.

اندکی پیش از پایان تحصیلات مدرسه، وضعیت جسمی و روانی او به شدت وخیم شد و ناچار چند ماه را در آسایشگاه سپری کرد. از آن زمان به بعد، مصرف تریاک به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی او تبدیل شد. تا اوایل دهه‌ی ۱۹۲۰، آرتو میان مراکز مختلف روان‌پزشکی در رفت‌وآمد بود؛ تنها وقفه‌ی این دوره، خدمت سربازی بود که با دخالت پدرش پس از نه ماه پایان یافت. او در دوران بستری، علاوه بر درمان، به سرودن شعر، طراحی و نقاشی نیز می‌پرداخت. سرانجام در اواخر سال ۱۹۲۰ به پاریس نقل مکان کرد و از آن پس درمان خود را به‌صورت سرپایی ادامه داد. در سال‌های بعد، آرتو در بیش از بیست نمایش و همچنین در چندین فیلم ایفای نقش کرد، اما هرگز نتوانست به موفقیت چشمگیری در حرفه‌ی بازیگری دست یابد. عضویت در گروه نمایشی «تئاتر آتلیه» به سرپرستی شارل دولن، علاقه‌ی او به تئاتر را بیش از پیش افزایش داد، هرچند روحیه‌ی مستقلش مانع از آن شد که کاملاً با گروه هماهنگ شود.

پاییز سال ۱۹۲۴، با وجود تردیدهای همیشگی، به جمع سوررئالیست‌ها به رهبری آندره برتون پیوست اما این همکاری دوام چندانی نداشت. دو سال بعد و هم‌زمان با بحران داخلی جنبش و تدوین دومین بیانیه‌ی سوررئالیسم، او رسماً از این جریان کنار گذاشته شد. آرتو به همراه نویسنده‌ی ضدجریان راجر ویتراک و تاریخ‌نگار روبر آرون، «تئاتر آلفرد ژاری» را بنیان گذاشته بود و دیدگاهش درباره‌ی سوررئالیسم با سایر اعضای این جنبش تفاوت داشت. این تئاتر در ژوئن ۱۹۲۷، بدون داشتن سالن دائمی، فعالیت خود را با اجراهایی از آرتو و ویتراک آغاز کرد. با وجود حمایت مالی قابل‌توجه برخی حامیان خصوصی، مشکلات اقتصادی، اختلاف‌های فکری با سوررئالیست‌ها و کاهش انگیزه‌ی اعضا باعث شد این مجموعه تنها دو سال پس از تأسیس تعطیل شود. آرتو در همین دوره، علاوه بر فعالیت در تئاتر، به تدریس بازیگری، همکاری در پروژه‌های سینمایی و نگارش مقالات و آثار مطبوعاتی نیز مشغول بود.

در آغاز دهه‌ی ۱۹۳۰، زمانی که آرتو در میانه‌ی دهه‌ی چهارم زندگی خود قرار داشت، مهم‌ترین نوشته‌های نظری‌اش درباره‌ی تئاتر را منتشر کرد. از جمله آثار این دوره می‌توان به تئاتر بالی (۱۹۳۱)، نظریه‌ی تئاتر بی‌رحمی (۱۹۳۲) که با الهام از تئاتر بالی شکل گرفت و همچنین نوشته‌های تئاتر و طاعون و پایان شاهکارها در سال ۱۹۳۳ اشاره کرد. در سال ۱۹۳۵ نمایشنامه‌ی لس سنسی که آرتو خود نویسنده و بازیگر آن بود، برای نخستین بار روی صحنه رفت اما با شکست روبه‌رو شد. پس از این ناکامی، او راهی مکزیک شد. از فضای شهر مکزیکوسیتی رضایت نداشت و چند هفته را در میان اهالی تاراهومارا در منطقه‌ی سیرا مادره گذراند؛ جایی که به مطالعه‌ی فرهنگ، آیین‌ها و باورهای جادویی مکزیک باستان پرداخت. چند ماه پس از بازگشت، در سال ۱۹۳۷، به ایرلند سفر کرد و در آنجا به مطالعات عرفانی و نجوم روی آورد. این سفر پایان خوشی نداشت؛ آرتو در حالی که دچار آشفتگی شدید روانی شده بود، برای مدتی کوتاه بازداشت شد و سپس در شرایطی که هیچ پولی نداشت اما خود را در آستانه‌ی وقوع آخرالزمان می‌پنداشت، به پاریس بازگردانده شد. پس از بازگشت نیز به‌دلیل آنکه تهدیدی برای نظم و امنیت عمومی تشخیص داده شد، در بیمارستان‌های روان‌پزشکی مختلف بستری گردید.

در سال‌های پایانی زندگی، وابستگی او به مواد مخدر شدت بیشتری پیدا کرد و از سال ۱۹۴۲ بار دیگر تحت درمان با شوک الکتریکی قرار گرفت. با وجود وضعیت دشوار جسمی و روانی، تلاش خود را برای ادامه‌ی فعالیت‌های ادبی متوقف نکرد. سرانجام با حمایت مالی دوستانش، در سال ۱۹۴۶ از آسایشگاه رودز مرخص شد. یک سال بعد توانست در «تئاتر ویو-کلمبیه» و سپس در برنامه‌ای از رادیوی فرانسه، بار دیگر اندیشه‌های خود درباره‌ی تئاتر بی‌رحمی را در قالب سخنرانی ارائه کند. آنتونن آرتو سرانجام در ۴ مارس ۱۹۴۸ در درمانگاه ایوری درگذشت. جسد او را باغبان مرکز درمانی در حالی یافت که در انتهای تخت خود نشسته بود و یک لنگه کفش را در دست داشت.

بخشی از کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

«ارتباط بین تئاتر قساوت/شقاوت، اثر آنتونن آرتو و درام عصر شکسپیر بسیار ملموس‌تر از آن چیزی است که تصور می‌شود. این کتاب به تأثیر مستقیم درام مدرن اولیه و زمینه‌های فرهنگی گستردهٔ نمایش‌های اجرایی بر نظریه آرتو و معنا و مفهوم تئاتر قساوت/شقاوت می‌پردازد. آنچه که آرتو در تئاتر خود ترویج کرد، اجرای جذاب و باشکوهی بود که طبق فرهنگ پیش می‌رفت. او با ایدهٔ فرهنگ به عنوان مترادفی پیچیده و ظریف مخالف بود و خود را از عناصر ناخوشایند زندگی نظیر جنون، بیماری و مرگ جدا دانست. بدین ترتیب، تئاتر او کمتر بر زبان ثابت، رشد شخصیتی یا کاوش در راستای روان‌شناختی توجه داشت و بیشتر بر نمودِ واقعی زندگی و آن‌گونه که در هر لحظه از زمان جریان دارد، متمرکز بود. تئاتر قساوت/شقاوت آرتو با پیاده‌سازی متن در راستای افزودن زبان فیزیکی و ژست، بینش جدیدی در مورد تئاتر کلاسیک، رنسانس و مدرن را مطرح می‌سازد. به عقیدهٔ او، تئاتر باید به شکلی درونی، صادقانه و وحشیانه تجربه شود. هیچ‌کس قرار نیست عملکردی را به حال خودش رها سازد.»