کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی

کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی نوشته‌ی فرانک فیشباخ و با ترجمه‌ی کیانوش اخباری اثری است که به نسبت میان سینما و نقد اجتماعی می‌پردازد. نویسنده که فیلسوفی آشنا با سنت مارکس، مکتب فرانکفورت و نظریه‌های معاصر است، در این کتاب نشان می‌دهد نقد اجتماعی در سینما چگونه شکل می‌گیرد و چه تفاوتی با صرفاً «اجتماعی‌بودن» یک فیلم دارد. نشر لگا آن کتاب را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای فارسی از مجموعه‌ی کینو-آگورا است که در جهان مطالعات سینمایی شناخته می‌شود. تمرکز کتاب بر تحلیل نمونه‌های متنوعی از سینمای آمریکا و اروپا است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی

کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی با طرح یک پرسش ساده آغاز می‌شود: آیا هر فیلمی که «چیزی از جامعه می‌گوید» لزوماً فیلمی با کارکرد نقد اجتماعی است؟ فرانک فیشباخ در ادامه نشان می‌دهد که پاسخ منفی است و برای توضیح این تمایز، از همان صفحات نخست، میان «فیلم اجتماعی» و «کارکرد نقد اجتماعی» مرز می‌گذارد. او تأکید کرده است که همه‌ی فیلم‌ها به‌نوعی اجتماعی‌اند، اما فقط برخی از آن‌ها به‌کمک فرم سینمایی، تجربه‌ی نفی و نارضایتی از وضعیت موجود را عیان می‌کنند. در کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی نویسنده ابتدا ریشه‌ی مفهوم نقد اجتماعی را در فلسفه، به‌ویژه نزد مارکس، کانت و سپس خوانش‌های معاصر مانند اَکسل هونت و روبین چلیکاتس بازسازی می‌کند. سپس این بحث نظری را به سینما پیوند می‌زند و نشان می‌دهد نقد اجتماعی در فیلم نه یک «ژانر» بلکه یک کارکرد است که می‌تواند در دل ژانرهای مختلف، از کمدی و ملودرام تا وحشت و علمی‌تخیلی، فعال شود. او برای این منظور به نمونه‌هایی از چاپلین، سینمای ایتالیا، سینمای فرانسه، فیلم‌های فانتزی و ترسناک و نیز آثاری با مضمون کار، مهاجرت و سلطه‌ی طبقاتی ارجاع می‌دهد. کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی در فصل‌های پی‌درپی، مفاهیمی مانند تمایز نقد اجتماعی و نقد سیاسی، نسبت افشا و «تسلی»، ایده‌ی «مفرّ» در برابر «راه‌حل»، و نقش افراط زیباشناختی در عیان‌کردن خشونت پنهان نظم سرمایه‌دارانه را بسط می‌دهد. ساختار کتاب بر محور تزهایی است که عنوان فصل‌ها را می‌سازند؛ از جمله این‌که نقد اجتماعی ژانر نیست، بلکه کارکردی است که فقط در لحظاتی خاص از فیلم، و در پیوند با تجربه‌ی رنج و تشویش اجتماعی، خود را نشان می‌دهد.

خلاصه کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی

کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی از تعریف این گزاره آغاز می‌کند که «نقد اجتماعی چیست» و چگونه از دل سنت فلسفی، به‌ویژه نزد مارکس، به‌عنوان نقدی که باید از مرز تئوری عبور کند و در عملِ تغییر شکل جامعه ادامه یابد، پدید آمده است. سپس این معنا به سینما منتقل می‌شود: نقد اجتماعی در فیلم یعنی روشن‌کردن وضعیت‌ها و فرایندهای اجتماعی‌ای که برای سوژه‌ها پیامدهای رنج‌آور، اضطراب‌آور و آسیب‌شناختی دارند. نویسنده در کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی نشان می‌دهد که فیلم می‌تواند بدون آن‌که «سیاسی» به‌معنای متعارف باشد، از خلال فرم، میزانسن، افراط زیباشناختی، تکرار، دَوَران روایت یا انتخاب زاویه‌ی دید، تجربه‌ی نفی اجتماعی را قابل‌دیدن کند. او میان نقد سیاسی که بیشتر به افشای فساد و سازوکارهای قدرت دولتی می‌پردازد و نقد اجتماعی که بر رنج زیسته‌ی افراد عادی و گسست میان زندگی نیک و نظم موجود تمرکز دارد، تفاوت می‌گذارد. در پایان، مجموعه‌ای از «تمثال‌های سینماتوگرافیک نقد اجتماعی» پیشنهاد شده است که نشان می‌دهد چگونه فیلم‌ها می‌توانند هم‌زمان سرگرم کنند و در پسِ این سرگرمی، نظمی ناعادلانه را عیان سازند.

چرا باید کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی را بخوانیم؟

کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی امکانی فراهم می‌کند تا مفهوم مبهم «فیلم اجتماعی» به‌دقت از «نقد اجتماعی» جدا شود و نقش فرم سینمایی در تولید آگاهی انتقادی دیده شود. خواننده با این کتاب می‌تواند نمونه‌های آشنا از سینمای جهان را از زاویه‌ای تازه ببیند و بفهمد چگونه کمدی، وحشت یا درام می‌توانند حامل افشاگری درباره‌ی کار، سلطه، طبقه و خشونت پنهان باشند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی به دانشجویان و پژوهشگران سینما، علاقه‌مندان نظریه‌ی انتقادی، فلسفه‌ی اجتماعی و کسانی که درگیر تحلیل ایدئولوژی و بازنمایی‌های طبقاتی در فیلم‌ها هستند پیشنهاد می‌شود. همچنین برای منتقدان و سینمادوستانی مناسب است که می‌خواهند از سطح «فیلم اجتماعی» فراتر بروند.

بخشی از کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی

«بنابراین می‌توانیم به همان اندازه نگران باشیم که فیلم‌های نقد اجتماعی نتوانند چیز دیگری جز فیلم‌های مهجور با وجهه‌ای نخبه‌گرایانه باشند: سینما در وهلهٔ اول هنری عامه‌پسند جلوه می‌کند که برای مصرف توده‌ها و به‌صورت انبوه در نظر گرفته شده و به‌خصوص هنری که کارکرد بازتولید، تکثیر و تقلید از واقعیت را تا حد اعلایش پیش می‌برد، به‌طوری که کارکرد نقد واقعیت اجتماعی تنها می‌تواند در حاشیه و در تضاد با آن باشد. لذتی که سینما تولید می‌کند پیش از هرچیز ناشی از تماشای تقلید واقعیت است، لذتی که در دیدن واقعیتی که آزادانه بازتولید می‌شود وجود دارد: بی‌گمان شکلی از لذت وجود دارد که با تحقق کارکرد انتقادی همواره در معرض هدررفتن قرار می‌گیرد. کم‌وبیش در تلاشم تا بگویم در بدو امر به سینما می‌رویم برای آشتی کردن با جهان و واقعیت اجتماعی به همان شکلی که هست، و نه برای اینکه ببینیم جهان و واقعیت اجتماعی مورد انتقاد قرار می‌گیرند: انتقاد از واقعیت اجتماعی‌ای که هر روزه به‌ویژه سر کار و پیرامون محیط آن، به‌اندازهٔ کافی انجامش می‌دهیم تا دیگر مجبور نباشیم هنگامی که برای گذراندن لحظه‌ای خوب یا فرح‌بخش به سینما می‌رویم آن را بر دوش کشیم. و از همین رو به‌سختی می‌توان باور کرد فیلمی که در واقع کارکرد نقد اجتماعی را به اجرا می‌گذارد بتواند به یک موفقیت تجاری با میلیون‌ها بلیت رسید. می‌خواهم به آخرین موفقیت بزرگ عمومی در سینمای فرانسه اشاره کنم: دست‌نیافتنی‌ها. این فیلم مطلقاً هیچ شکلی از نقد اجتماعی را تحقق نمی‌بخشد و اساساً از کارکردِ تولید لذت در و از طریق آشتی با واقعیت اجتماعی چنان‌که هست، بهره می‌برد. این به‌لحاظ تیپیک ژانر فیلم‌هایی است که تنها می‌توان از آن‌ها خوشبخت، تسکین‌یافته و در صلح با جهان فارغ شد: درست خلاف چیزی که فیلمِ نقد اجتماعی تولید می‌کند که از آن با آگاهی از روبه‌راه‌نبودنِ واقعیت اجتماعی چنان‌که هست بیرون می‌آییم؛ گهگاه شورشی، گهگاه تلخ و گهگاه نومید می‌شویم هنگامی که این آگاهی را کسب می‌کنیم که تحولات اجتماعی می‌توانند سازش‌ناپذیر و مهلک باشند.»