کتاب کینو - آگورا؛ سینمای نقد اجتماعی

کتاب سینمای نقد اجتماعی (کینو ـ آگورا)، نوشته فرانک فیشباخ و ترجمه کیانوش اخباری، اثری است که به نسبت میان سینما و نقد اجتماعی می‌پردازد. نویسنده که فیلسوفی آشنا با سنت مارکس، مکتب فرانکفورت و نظریه‌های معاصر است، در این کتاب نشان می‌دهد که نقد اجتماعی چگونه در سینما شکل می‌گیرد و چه تفاوتی با صرفاً «اجتماعی‌بودن» یک فیلم دارد. نشر لگا در سال ۱۴۰۲ این کتاب را منتشر کرده است و متن حاضر از مجموعه‌ی کینو ـ آگورا است. تمرکز کتاب بر تحلیل نمونه‌های متنوعی از سینمای آمریکا و اروپاست. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سینمای نقد اجتماعی اثر فرانک فیشباخ

کتاب سینمای نقد اجتماعی (La critique sociale au cinéma) با طرح یک پرسش ساده آغاز می‌شود: آیا هر فیلمی که «چیزی از جامعه می‌گوید» لزوماً فیلمی با کارکرد نقد اجتماعی است؟ فرانک فیشباخ نشان می‌دهد که پاسخ منفی است و برای توضیح این تمایز، از همان صفحات نخست، میان «فیلم اجتماعی» و «کارکرد نقد اجتماعی» مرز می‌گذارد. او تأکید می‌کند که همه‌ی فیلم‌ها به‌نوعی اجتماعی‌اند، اما فقط برخی از آن‌ها به‌ کمک فرم سینمایی، تجربه‌ی نفی و نارضایتی از وضعیت موجود را عیان می‌کنند. در کتاب سینمای نقد اجتماعی، نویسنده ابتدا ریشه‌ی مفهوم نقد اجتماعی را در فلسفه، به‌ویژه نزد مارکس، کانت و سپس خوانش‌های معاصر مانند اَکسل هونت و روبین چلیکاتس، بازسازی می‌کند. او در ادامه این بحث نظری را به سینما پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که نقد اجتماعی در فیلم نه یک «ژانر»، بلکه یک کارکرد است که می‌تواند در ژانرهای مختلف، از کمدی و ملودرام تا وحشت و علمی‌تخیلی، فعال شود. او برای این منظور به نمونه‌هایی از چاپلین، سینمای ایتالیا، سینمای فرانسه، فیلم‌های فانتزی و ترسناک و نیز آثاری با مضمون کار، مهاجرت و سلطه‌ی طبقاتی ارجاع می‌دهد. 

فرانک فیشباخ در کتاب سینمای نقد اجتماعی در چهار فصل‌، مفاهیمی مانند تمایز نقد اجتماعی و نقد سیاسی، نسبت افشا و تسلی، ایده‌ی «مفرّ» در برابر «راه‌حل» و نقش افراط زیباشناختی در عیان‌کردن خشونت پنهان نظم سرمایه‌دارانه را بسط می‌دهد. این کتاب بر محور تزهایی شکل گرفته که عنوان فصل‌ها را می‌سازند؛ از جمله اینکه نقد اجتماعی ژانر نیست، بلکه کارکردی است که فقط در لحظاتی خاص از فیلم و در پیوند با تجربه‌ی رنج و تشویش اجتماعی، خود را نشان می‌دهد.

خلاصه کتاب سینمای نقد اجتماعی

کتاب سینمای نقد اجتماعی با تعریف این گزاره آغاز می‌کند که «نقد اجتماعی چیست» و چگونه از دل سنت فلسفی، به‌ویژه نزد مارکس، به‌عنوان نقدی که باید از مرز تئوری عبور کند و در عملِ تغییر شکل جامعه ادامه یابد، پدید آمده است. سپس این معنا به سینما منتقل می‌شود: نقد اجتماعی در فیلم یعنی روشن‌کردن وضعیت‌ها و فرایندهای اجتماعی‌ای که برای سوژه‌ها پیامدهای رنج‌آور، اضطراب‌آور و آسیب‌شناختی دارند.

فرانک فیشباخ در کتاب سینمای نقد اجتماعی، نشان می‌دهد که فیلم می‌تواند بدون آنکه در معنای متعارف «سیاسی» باشد، از خلال فرم، میزانسن، افراط زیباشناختی، تکرار، دَوَران روایت یا انتخاب زاویه‌ی دید، تجربه‌ی نفی اجتماعی را قابل‌دیدن کند. او میان نقد سیاسی که بیشتر به افشای فساد و سازوکارهای قدرت دولتی می‌پردازد و نقد اجتماعی که بر رنج زیسته‌ی افراد عادی و گسست میان زندگی نیک و نظم موجود تمرکز دارد، تفاوت می‌گذارد. در پایان، مجموعه‌ای از «تمثال‌های سینماتوگرافیک نقد اجتماعی» پیشنهاد شده است که نشان می‌دهد چگونه فیلم‌ها می‌توانند هم‌زمان سرگرم کنند و در پسِ این سرگرمی، نظمی ناعادلانه را عیان سازند.

چرا باید کتاب سینمای نقد اجتماعی را بخوانیم؟

کتاب سینمای نقد اجتماعی امکانی فراهم می‌کند تا مفهوم مبهم «فیلم اجتماعی» به‌دقت از «نقد اجتماعی» جدا شود و نقش فرم سینمایی در تولید آگاهی انتقادی دیده شود. خواننده در این کتاب می‌تواند نمونه‌های آشنا از سینمای جهان را از زاویه‌ای تازه ببیند و بفهمد چگونه کمدی، وحشت یا درام می‌توانند حامل افشاگری درباره‌ی کار، سلطه، طبقه و خشونت پنهان باشند.

خواندن کتاب سینمای نقد اجتماعی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب سینمای نقد اجتماعی به دانشجویان و پژوهشگران سینما، علاقه‌مندان به نظریه‌ی انتقادی، فلسفه‌ی اجتماعی و کسانی که درگیر تحلیل ایدئولوژی و بازنمایی‌های طبقاتی در فیلم‌ها هستند، پیشنهاد می‌شود. همچنین برای منتقدان و سینمادوستانی مناسب است که می‌خواهند از سطح «فیلم اجتماعی» فراتر بروند.

درباره فرانک فیشباخ 

فرانک فیشباخ، فیلسوف معاصر فرانسوی، در ۳ ژوئن ۱۹۶۷ متولد شد. او استاد فلسفه‌ی آلمانی و از پژوهشگران برجسته‌ی فلسفه‌ی اجتماعی و تاریخ فلسفه‌ی آلمان به شمار می‌رود. فیشباخ همچنین عضو ارشد مؤسسه‌ی دانشگاهی فرانسه است و در سال‌های اخیر نقش مهمی در گسترش فلسفه‌ی اجتماعی در فضای فکری فرانسه داشته است.

او تحصیلات خود را در مدرسه‌ی عالی نرمال فرانسه گذراند و پس از دریافت مدرک دکتری فلسفه، پژوهش‌های خود را بر اندیشه‌ی فیلسوفان آلمانی، به‌ویژه هگل، شلینگ، فیشته و مارکس، متمرکز کرد. فیشباخ در دانشگاه‌های مختلف فرانسه از جمله استراسبورگ، نیس، تولوز و پاریس تدریس کرده و مدتی نیز ریاست دانشکده‌ی فلسفه‌ی دانشگاه استراسبورگ را بر عهده داشته است.

پژوهش‌های او در دو حوزه‌ی اصلی شکل گرفته‌اند: تاریخ فلسفه‌ی آلمان، از ایدئالیسم آلمانی تا مکتب فرانکفورت، و فلسفه‌ی اجتماعی. فیشباخ در آثار خود می‌کوشد با بهره‌گیری از دستاوردهای علوم اجتماعی، به تحلیل انتقادی شیوه‌های زندگی اجتماعی، مناسبات قدرت، ازخودبیگانگی و مسئله‌ی به‌رسمیت‌شناسی بپردازد.

یکی از موضوعات محوری اندیشه‌ی او مفهوم کار است. فیشباخ کار را صرفاً فعالیتی برای تولید کالا نمی‌داند، بلکه آن را شکلی از کنش اجتماعی و عملی می‌فهمد که با خودتحققی فردی و امکان رهایی جمعی پیوند دارد.

از مهم‌ترین آثار فیشباخ می‌توان به «مانیفستی برای فلسفه‌ی اجتماعی»، «معنای امر اجتماعی»، «پس از تولید؛ کار، طبیعت و سرمایه»، «برای نظریه‌ی انتقادی» و «با هم انجام‌دادن؛ بازسازی اجتماعی و خروج از سرمایه‌داری» اشاره کرد.

فرانک فیشباخ امروزه از مهم‌ترین نمایندگان فلسفه‌ی اجتماعی انتقادی در فرانسه به شمار می‌رود و آثارش نقشی مهم در بازاندیشی در مفاهیمی چون کار، جامعه، طبیعت، سرمایه‌داری و رهایی اجتماعی ایفا کرده‌اند.

بخشی از کتاب سینمای نقد اجتماعی

«حتی اگر نقد اجتماعی کارکرد عیان‌سازی و افشا را با نقد سیاسی سهیم شود، با این حال این کارکرد را با تمرکز بر نهادهای سیاسی یا نمایندگان آن‌ها به کار نمی‌بندد: برعکس آن را عموماً با تکیه بر فیگورهایی انجام می‌دهد که بی‌هیچ ارتباطی با شخصیتِ غیرمعمولِ یک دولتمرد، یک وزیر، یک وکیل یا یک قاضی، پرسوناژهایی ساده و معمولی‌اند. در اینجا خود را بر تجربیات زیستهٔ مردمان عادی و به‌ویژه بر تجربیات منفی آن‌ها متمرکز می‌کند، یعنی همان اَشکال فردی رنج که فیلم می‌کوشد آن‌ها را به نظم اجتماعیِ موجود مرتبط سازد: آنچه افشا می‌کند نه تزویر و دورویی نهادهای حکومتی، بلکه بی‌عدالتی واقعیت اجتماعی موجود از طریق پیامدها و اثرات منفی‌ای است که این بی‌عدالتی در افراد به‌جا می‌گذارد. به همین دلیل است که معمولاً در فیلمی با کارکرد نقد اجتماعی وارد زندگی افراد می‌شویم که تأثرات ناشی از همدلی را در ما پدید می‌آورد: دزد دوچرخه موفق می‌شود با نفوذ به قلب رابطهٔ پدر و پسر احساس شرم را به ما بچشاند، شاید همان شرمی که چهرهٔ پدر از نگاه پسرش دارد. اما این احساس بلافاصله به یک وضعیت اجتماعی مرتبط می‌شود: این شرم پدری است که می‌بیند از امکان مادیِ برآورده‌کردنِ نیازهای خانواده‌اش محروم شده است، و این شرم و رنج پدر در ارتباط با بی‌عدالتی یک نظام اجتماعی قرار می‌گیرد که اجازه می‌دهد مردی شریف که تنها می‌خواهد از طریق کارش گذران زندگی کند، سرانجام چارهٔ دیگری جز دزدی و ازدست‌دادن منزلت پدرانه‌اش نداشته باشد.»