کتاب کینو - آگورا؛ مونتاژ

کتاب مونتاژ (Montage) نوشته ژاک اومون و ترجمه مهدیس محمدی توسط نشر لگا در مجموعه‌ی کینو‌ـ‌آگورا منتشر شده است. این کتاب به یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم سینما، یعنی مونتاژ، از زاویه‌ای نظری، تاریخی و تحلیلی می‌پردازد و آن را در بستر شکل‌گیری زبان سینما و تجربه‌ی تماشاگر بررسی می‌کند. نویسنده با رجوع به نمونه‌های متنوع از سینمای کلاسیک هالیوود، سینمای شوروی، آوانگاردها و فیلم‌سازان مدرن، مفهوم مونتاژ را از سطح یک تکنیک صرف فراتر می‌برد و آن را به مسئله‌ای ادراکی، روایی و حتی اخلاقی تبدیل می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مونتاژ اثر ژاک اومون

کتاب مونتاژ بخشی از مجموعه‌ای به نام کینو‌ـ‌آگورا است که به مفاهیم کلیدی مطالعات سینمایی می‌پردازد. ژاک اومون در این کتاب تلاش کرده است واژه‌ی آشنا اما پیچیده‌ی مونتاژ را از نو تعریف کند. کتاب از یک حکایت ظاهراً ساده درباره‌ی نیلز بور و تماشای یک وسترن با بازی تام میکس آغاز می‌شود و از دل همین مثال، پرسش اصلی خود را طرح می‌کند؛ اینکه هنگام تماشای یک فیلم کلاسیک دقیقاً چه می‌بینیم؟؛ ردپای رویدادهای واقعی جلوی دوربین را یا جهانی خیالی را که از کنار هم‌چیدن نماها ساخته شده است؟

ژاک اومون در کتاب مونتاژ با مرور تاریخ اولیه‌ی سینما، از فیلم‌های لومیر تا تثبیت سینمای روایی، نشان می‌دهد چگونه تغییر زاویه‌دید، برش و اتصال نماها، از دل محدودیت‌های فنی و موقعیت‌های تصادفی، به‌تدریج به ایده‌ی نما و سپس به مفهوم مونتاژ انجامیده است. او به تمایز میان مونتاژ «داخل دوربین» و مونتاژ پس از فیلم‌برداری، نقش تدوین‌گران هالیوود، شکل‌گیری قواعدی مثل برش انطباقی، قانون ۳۰درجه و نما‌ـ‌نمای معکوس و همچنین رابطه‌ی این قواعد با ادراک تماشاگر می‌پردازد.

کتاب مونتاژ بحث را به سطحی نظری‌تر می‌برد؛ نسبت بین تداوم و گسست، نقش حذف (ellipsis)، ریتم و این پرسش که چگونه تماشاگر شکاف‌های زمانی و مکانی بین نماها را با تخیل و تجربه‌ی روایی خود پر می‌کند. نویسنده با ارجاع به پودوفکین، آیزنشتاین، ورتوف، گدار، ازو، رومر، برگمان و دیگران، مونتاژ را همزمان به‌عنوان ابزار روایت، منبع شوک بصری، سازوکار عاطفی (جلوه‌ی کولشف) و میدان مناقشه‌ی واقع‌گرایی و «مونتاژ ممنوع» نزد آندره بازن بررسی کرده است.

خلاصه کتاب مونتاژ

وقتی فیلمی را تماشا می‌کنیم، با چه نوع واقعیتی روبه‌رو هستیم؟ ژاک اومون با واکاوی مثال‌هایی از سینمای صامت، وسترن‌های کلاسیک، مستند، سینمای مدرن و آثار تجربی نشان می‌دهد مونتاژ چگونه از کنار هم چیدن ساده‌ی نماها فراتر می‌رود و به سازوکار اصلی ساختن جهان دایجتیک، هدایت نگاه تماشاگر و شکل‌دادن به تجربه‌ی عاطفی او تبدیل می‌شود.

نویسنده در کتاب مونتاژ مفاهیمی مانند برش انطباقی، جامپ کات، ناظر ایدئال پودوفکین، مونتاژ قاعده‌محور هالیوودی، مونتاژ «مولد» و «آشکار» و ایده‌ی «مونتاژ ممنوع» بازن را کنار هم می‌گذارد تا نشان دهد هر برشْ همزمان حامل گسست و تداوم است. او توضیح می‌دهد که چگونه تماشاگر با تکیه بر عادت‌های روایی، دانش فرهنگی و عواطف خود، شکاف‌های بین نماها را پر می‌کند و از دل حذف‌ها، پرش‌ها و تغییر زاویه‌دید معنایی منسجم می‌سازد.

چرا باید کتاب مونتاژ را بخوانیم؟

کتاب مونتاژ فرصتی است برای دیدن دوباره‌ی سینما از زاویه‌ی برش‌ها و اتصال‌ها؛ جایی که هر تغییر نما به پرسشی درباره‌ی ادراک، روایت و واقعیت تبدیل می‌شود. این کتاب کمک می‌کند مفهوم مونتاژ نه‌تنها به‌عنوان تکنیک تدوین، بلکه به‌عنوان شیوه‌ای برای اندیشیدن به تصویر، زمان، ریتم و رابطه‌ی تماشاگر با فیلم فهمیده شود.

خواندن کتاب مونتاژ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران سینما، تدوین‌گران، فیلم‌سازان و دوستداران نظریه‌ی فیلم پیشنهاد می‌شود؛ افرادی که می‌خواهند فراتر از تعاریف کلیشه‌ای، نسبت مونتاژ با روایت، ادراک تماشاگر، واقع‌گرایی و تاریخ زبان سینما را دقیق‌تر درک کنند.

درباره ژاک اومون

ژاک اومون (Jacques Aumont)، زاده‌ی سال ۱۹۴۲ میلادی، از برجسته‌ترین پژوهشگران، نظریه‌پردازان و نویسندگان حوزه‌ی نظریه‌ی فیلم به شمار می‌آید. او در آغاز مسیر تحصیلی خود به‌عنوان مهندس آموزش دید، اما از اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ به نگارش نقدهای سینمایی برای مجله‌ی کایه دو سینما روی آورد و از همین‌جا فعالیت فکری او در حوزه‌ی سینما شکل گرفت. اومون بعدها به مقام استاد ممتاز دانشگاه پاریس ۳ (سوربن نوول)، مدیر مطالعات در مدرسه‌ی مطالعات عالی علوم اجتماعی و استاد مدرسه‌ی ملی عالی هنرهای زیبا رسید.

اندیشه و تحلیل‌های ژاک اومون که با دقت، انسجام و بیانی گیرا ارائه شده، تأثیر قابل‌توجهی بر مطالعات نظری سینما گذاشته و نفوذ آن از مرزهای فرانسه نیز فراتر رفته است. فعالیت فکری او که ابتدا در بستر روزنامه‌نگاری و نقد سینمایی شکل گرفته بود، با ورودش به عرصه‌ی تدریس و دانشگاه صورتی نظام‌مند و عقلانی پیدا کرد. یکی از ویژگی‌های مهم اومون تسلط او بر زبان روسی بوده است. این توانایی به او امکان داد ترجمه‌ی فرانسوی شش جلد از منتخبی از نوشته‌های سرگئی آیزنشتاین ازجمله خاطرات او را هدایت کند. همچنین نخستین کتاب مهمش با عنوان «مونتاژ آیزنشتاین» در سال ۱۹۷۸ منتشر شد.

دغدغه‌ی اساسی ژاک اومون در دو دهه‌ی بعدی شکل‌دادن به رویکردی در زیبایی‌شناسی سینما بود که به قدرت خودِ تصویر اهمیت محوری می‌داد. این نگرش در کتاب «چشم بی‌پایان» (۱۹۸۹) به شکلی برجسته نمایان شد؛ اثری که در دوره‌ای همراه با تردید نسبت به آینده‌ی سینما به‌عنوان یک هنر، جایگاه آن را در میان هنرهای تصویری و بازنمایی‌کننده بررسی می‌کرد. هدف اصلی آثار اومون بیش از آنکه تاریخی باشد، جنبه‌ای انتقادی داشت. این ویژگی در کتاب «از چهره تا سینما» (۱۹۹۲) نیز دیده می‌شود؛ اثری که از شکاف میان سینمای صامت و ناطق آغاز می‌کند و سپس فراتر می‌رود تا نشان دهد چگونه نمای نزدیک به‌عنوان یکی از مهم‌ترین توانایی‌های هنر سینما، مفهوم پرتره را دگرگون کرده است. او در سطحی گسترده‌تر می‌کوشید قدرت تصویر سینمایی را شناسایی کند و به استعاره‌ی «فیلم می‌اندیشد» معنا ببخشد؛ ایده‌ای که در آثاری چون «فیلم‌ها به چه می‌اندیشند» (۱۹۹۶) و «فیلم‌ها چگونه می‌اندیشند» (۲۰۲۱) دنبال شد.

از دیدگاه ژاک اومون، تصاویر ابزارهایی برای اندیشیدن هستند و در عین حال نمودهایی ویژه از توانایی انسان برای شکل‌دادن به ماده به شمار می‌روند؛ ماده‌ای که وقتی ماهیتی بصری پیدا می‌کند، نیروی خاص خود را به دست می‌آورد و همین نیرو ظرفیت آن برای اندیشیدن را تغذیه و متمایز می‌کند. در میان آثار ژاک اومون درباره‌ی زیبایی‌شناسی و امر بصری، کتاب «فراموشی‌ها» (۱۹۹۹) جایگاه ویژه‌ای دارد، زیرا نخستین متنی بود که بر «تاریخ(ها)ی سینما»ی ژان‌ـ‌لوک گدار تمرکز کرد.

ژاک اومون در سال‌های بعد نیز مطالعات خود را به داستان‌پردازی در سینما گسترش داد و در آثاری مانند «مرزهای داستان» (۲۰۱۴)، «تفسیر فیلم‌ها» (۲۰۱۷) و «داستان‌های سینمایی» (۲۰۱۸) همواره بر این نکته تأکید کرد که داستان و تصویر ریشه‌ای مشترک دارند و داستان در سینما تنها زمانی وجود می‌یابد که در ماده‌ی تصویری مشخصی تجلی پیدا کند و از توانایی‌های ویژه‌ی تصویر بهره ببرد. افزون‌بر فعالیت‌های پژوهشی و دانشگاهی، او برای نشریات قلم زده و در هیئت تحریریه‌ی مجلات Cinémathèque و Cinéma حضور داشته است؛ مجلاتی که هدفشان پیونددادن تاریخ، زیبایی‌شناسی و نقد سینما بوده است.

جوایز و افتخارات نویسنده

ژاک اومون برنده‌ی جایزه‌ی بالزان (۲۰۱۹) در حوزه‌ی مطالعات سینمایی شد.

بخشی از کتاب مونتاژ

«مونتاژ به‌مثابهٔ اسم شب

بنابراین، مونتاژ (و به همراه آن، برش انطباقی) دو کارکرد دارد، یکی عملی و دیگری نظری. مونتاژ پیش از هرچیز در میزانسن استفاده می‌شود و ابزاری نشانه‌شناسانه است برای تضمین انسجام فیلم __ ابزاری که استفاده از آن کمابیش آسان، اما مستلزم آموزش است. همچنین، مونتاژ یک قاعدهٔ کلیِ غلبه‌ناپذیر برای ایجاد گسست و پارگی، و یک ظهور ناگهانی و غیرقابل‌کنترل است که همواره یک جراحت بصری کوچک ایجاد می‌کند. این ماهیت دوگانه درست به درون تاریخ آن نیز انتقال یافته و این تاریخ نیز دوسویه است. از یک طرف، تاریخ مونتاژ را به‌مثابهٔ یک رویه، یک عمل، یک تکنیک و یک حرفه داریم با تکامل و تحول پیوسته‌اش در جست‌وجو برای تداوم خیالی و ابزار بیان. و از طرفی دیگر، تاریخ مفهوم‌پردازیِ نظری از مونتاژ را داریم، تاریخ اصل «مونتاژ ممنوع» بازن و البته سایر اسم شب‌های مشابه و، در عین حال، کاملاً متفاوت با آن.»