کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی

کتاب گسست تاریخی و شرق‌ شناسی، نوشته رضا داوری اردکانی، اثری است که نشر نقد فرهنگ در سال ۱۴۰۰ آن را منتشر کرده است. نویسنده در این کتاب به نسبت میان تاریخ تجدد، گسست‌های بزرگ در سیر تاریخ بشر و پدیده‌ی شرق‌شناسی می‌پردازد و نشان می‌دهد این دو چگونه بر سرنوشت جهانِ توسعه‌نیافته و به‌ویژه ایران اثر گذاشته‌اند. بحث‌ها از دل تأملات فلسفی، تاریخی و انتقادی درباره‌ی تجدد، علوم اجتماعی، روشنفکری و نسبت جهان قدیم و جدید شکل گرفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی اثر رضا داوری اردکانی

کتاب گسست تاریخی و شرق‌ شناسی با طرح این ادعا آغاز می‌شود که تاریخ بشر بر خطی مستقیم و پیوسته پیش نرفته و در مقاطعی دچار گسست‌های اساسی شده است. رضا داوری اردکانی در همان مقدمه توضیح می‌دهد که مسئله‌ی گسست تاریخی در فضای فکری ایران چندان جدی گرفته نشده و حتی بسیاری از اهالی علوم اجتماعی آن را امری بی‌اهمیت دانسته‌اند. او در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه دوره‌ی جدید اروپا ادامه‌ی ساده‌ی قرون‌وسطی نیست و در ایران نیز مشروطیت نشانه‌ی آغاز نظمی تازه بوده است. نویسنده در کتاب گسست تاریخی و شرق‌ شناسی، بحث خود را در دو محور اصلی سامان داده است: نخست، توضیح مفهوم گسست تاریخی و پیامدهای آن برای فهم تجدد، علم جدید، دموکراسی و وضعیت کشورهای توسعه‌نیافته؛ دوم، تحلیل ماهیت اورینتالیسم و ترجمه‌ی جاافتاده‌ی آن یعنی شرق‌شناسی.

رضا داوری اردکانی در دو بخش اصلی و چند فصل‌، با مثال‌هایی از رنسانس، انقلاب فرانسه، مشروطیت و انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که چگونه نظم‌های تاریخی بر مبانی خاصی استوارند و با سست‌شدن این مبانی، راه برای نظمی دیگر گشوده می‌شود. کتاب گسست تاریخی و شرق‌ شناسی در بخش‌های مربوط به شرق‌شناسی، از کتاب شرق‌شناسی ادوارد سعید آغاز می‌کند، به استقبال و مخالفت‌ها با آن می‌پردازد و سپس از دل این مناقشه، به ماهیت تاریخی اورینتالیسم می‌رسد. داوری اردکانی تأکید می‌کند که شرق‌شناسی را نباید صرفاً «شناخت شرق» یا ابزار استعمار دانست، بلکه باید آن را صورتی از مکر تاریخ تجدد فهمید که در آن، جهان قدیم به «ابژه‌ی علمی» و «شیء موزه‌ای» تبدیل می‌شود. در ادامه، نویسنده نسبت شرق‌شناسی را با خودآگاهی تاریخی جوامع توسعه‌نیافته، روشنفکری، علوم اجتماعی و رؤیای توسعه بررسی کرده است.

خلاصه کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی

کتاب گسست تاریخی و شرق‌ شناسی از این پرسش آغاز می‌کند که آیا تاریخ بشر یک سیر پیوسته‌ی تکاملی است یا در آن گشت‌ها و گسست‌های بنیادین رخ داده است. رضا داوری اردکانی باتکیه‌بر نمونه‌هایی چون رنسانس، پیدایش علم جدید، انقلاب فرانسه، مشروطیت و ظهور مفهوم جدید آزادی نشان می‌دهد که در این نقاط، نه‌فقط وقایع سیاسی، بلکه مبانی فهم انسان از خود و جهان دگرگون شده است. او سپس این بحث را به وضعیت ایران و جهانِ توسعه‌نیافته پیوند می‌زند و توضیح می‌دهد که توسعه‌نیافتگی خود نوعی گسست از گذشته و درعین‌حال ناکامی در ورود به نظم جدید است.

در ادامه، رضا داوری اردکانی به شرق‌شناسی می‌پردازد و با تفکیک آن از شناخت شرق، نشان می‌دهد که چگونه اورینتالیسم تاریخ تجدد را به تاریخ مطلق بدل کرده و جهان قدیم را به حاشیه‌ی این تاریخ رانده است. کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی ضمن دفاع انتقادی از ادوارد سعید، به نقد شرق‌شناسان و نیز روشنفکری جهان توسعه‌نیافته نیز می‌پردازد و نشان می‌دهد که بدون درک گسست تاریخی و ماهیت شرق‌شناسی، فهم درستی از تجدد، آزادی، دموکراسی و امکان توسعه به‌ دست نمی‌آید.

چرا باید کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی را بخوانیم؟

این کتاب چشم‌اندازی منسجم برای فهم هم‌زمان سه مسئله‌ی به‌هم‌پیوسته فراهم می‌کند: گسست‌های بزرگ تاریخ، ماهیت تجدد و نقش شرق‌شناسی در شکل‌دادن به خودآگاهی جهان توسعه‌نیافته. خواننده در این کتاب، با منطق درونی تجدد، نسبت علم جدید با سیاست و فرهنگ و محدودیت‌های علوم اجتماعی رایج در ایران آشنا می‌شود و می‌تواند پرسش‌های خود درباره‌ی توسعه، دموکراسی و هویت تاریخی را در افقی گسترده‌تر طرح کند.

خواندن کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، علوم اجتماعی، تاریخ و مطالعات فرهنگی پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی تجدد، توسعه‌نیافتگی، شرق‌شناسی، نسبت ایران و غرب و سرنوشت دموکراسی در جوامع غیرغربی هستند، توصیه می‌شود.

رضا داوری اردکانی

رضا داوری اردکانی در ۱۵ خرداد ۱۳۱۲ در اردکان متولد شد. او فیلسوف، متفکر و استاد بازنشسته‌ی گروه فلسفه‌ی دانشگاه تهران است و از چهره‌های اثرگذار اندیشه‌ی فلسفی و نظریه‌پردازی فرهنگی در ایران معاصر به‌ شمار می‌آید. داوری اردکانی از زمان تأسیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸، عضو پیوسته‌ی این نهاد بوده و از سال ۱۳۷۷ ریاست آن را بر عهده دارد. او همچنین در نهادهایی چون شورای عالی انقلاب فرهنگی، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی و انجمن فلسفه‌ی میان‌فرهنگی ایران فعالیت داشته است.

داوری اردکانی از چهره‌های شناخته‌شده و درعین‌حال بحث‌برانگیز فضای فکری ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ محسوب می‌شود. نام او به‌ویژه در جریان مناقشه‌ی مشهور هایدگری‌ها و پوپری‌ها در دهه‌ی ۱۳۷۰ مطرح شد؛ جدالی فکری که در آن منتقدانی مانند عبدالکریم سروش، او را به مخالفت با آزادی و دفاع از خشونت متهم کردند. داوری اردکانی این اتهام‌ها را رد کرد و ضمن نقد اندیشه‌های کارل پوپر، طرفداران او را به ترویج تفکر لیبرالی و فاصله‌گرفتن از آرمان‌های انقلاب اسلامی متهم کرد.

بخشی از کتاب گسست تاریخی و شرق شناسی

«اروپاییان قرون وسطی با علم جدید و آزادی سیاسی نسبتی همانند نسبت نیاکان ما با آنها داشتند. پس بیایید در نسبتمان با گذشته بیشتر تأمل کنیم. در زمان ما که برقراریِ صلح و عدالت دشوار شده و حتی آزادی، یعنی مهم‌ترین آوردهٔ جهان جدید، در معرض خطر قرار گرفته است و به نظر نمی‌رسد که نگهداری‌اش آسان باشد، باید از سهل‌انگاری در مورد آیندهٔ علم و آزادی پرهیز کرد. این سهل‌انگاری به درکی که از معنی و حقیقت علم و آزادی داریم بازمی‌گردد. صلح و عدالت و آزادی از سنخ حقایق نظری نیستند که ما تصدیقشان کنیم و به این تصدیق خرسند باشیم. آنها ایدئال‌های عملی‌اند و اگر افلاطون‌وار بگویند که این معانی در عالم بالا تحقق دارند باید مانند افلاطون بکوشند که آنها را در زمین محقق کنند. صلح و عدالت و آزادی به صرف اینکه در مدح و ثنایشان خطابه‌ها بگویند به وجود نمی‌آیند. پرسش و چون‌وچرا هم مانع راهشان نمی‌شود و چه‌بسا که شرایط تحقق آنها با چون‌وچرا فراهم می‌آید.»