کتاب آشنایی با مهستی گنجوی (الهه شهرآشوب ایران قدیم)

«آشنایی با مهستی گنجوی (الهه شهرآشوب ایران قدیم)» گزیده‌ای از شرح حال واشعار مهستی گنجوی به گردآوری جلال نوع‌پرست است. بانو «مهستی گنجوی» یا «مَه‌سَتی‌گنجه‌ای» شاعر پارسی‌گوی سده‌ی پنجم و ششم هجری قمری است. مهستی پس از خیام، برجسته‌ترین رباعی‌سرای پارسی‌سُرا است. او را پایه‌گذار مکتب «شهرآشوب» در قالب رباعی می‌دانند. مهستی در شهر گنجه به دنیا آمده و هم‌شهری «نظامی»، پارسی‌سرایِ جاویدانِ عاشقانه‌هایِ سترگ است. شهرت امروزین او مدیون رباعیاتش است. تصویری که او در این چارینه‌ها از خود ساخته زنی فتنه‌گر و زیبا بوده که عشاق فراوانی داشته‌است؛ از جمله «امیر احمد تاج‌الدین‌بن خطیب» که فرزند خطیب گنجه بوده و عاقبت نیز او را به همسری برمی‌گزیند. مهستی گنجه‌ای همچون بسیاری از شاعران پارسی زبان، در هاله‌ای از تاریکی، از طریق اشعارش به حیات جاویدان خود ادامه می‌دهد و از شرح زندگانی او آگاهی چندانی دردست نیست؛ آن‌چه که از او باقی مانده در نوشته‌های شرح‌نویسانی مانند «دولتشاه سمرقندی»، «امین احمد رازی» و «آذر بیگدلی»است که همگی آنها در توصیف مهستی از یکدیگرنقل کرده‌اند و به‌نظرمی‌رسد که بیش هر چیز آمیخته به افسانه‌نگاری و داستان‌های ساختگی است. دیوان اشعار او نیز به جا نمانده و تنها رباعی‌هایی منسوب به او در کتاب «نزهه‌المجالس» تألیف جمال‌الدین خلیل شروانی در قرن هفتم و نیز در کتاب «مونس‌الاحرار» (تألیف در قرن هشتم) به‌دست‌آمده‌است. ابیاتی نیز از سایر تذکره‌ها و مجموعه‌ها به او منسوب گشته که سندی چندان معتبر برای پذیرش آنها وجودندارد. در هیچ‌یک از منابع کهن، تاریخ دقیقی از ولادت و مرگ مهستی ذکر نشده‌است، با این حال در کتاب «مهستی گنجه‌ای، بزرگترین شاعر زن رباعی‌سرا» نوشته‌ی «معین‌الدین محرابی» تولد او سال ۴۹۰ ه.ق و وفاتش سال ۵۷۷ ه.ق. ذکر شده‌است. نمونه‌ای از اشعار وی: سوگند به آفتاب یعنی رویت و آنگاه به مشک ناب یعنی مویت خواهم که ز دیده هر شبی آب زنم مأوای دل خراب یعنی کویت