کتاب صنعت فرهنگ

کتاب صنعت فرهنگ (Culture industry‬)، نوشته هاینتس اشتاینرت و ترجمه جلیل کریمی، اثری است که به یکی از مفاهیم محوری مکتب فرانکفورت، یعنی نظریه‌ی صنعت فرهنگ، می‌پردازد. نویسنده با تکیه بر جستار معروف صنعت فرهنگ: روشنگری به‌مثابه‌ فریب توده‌ای از هورکهایمر و آدورنو، این مفهوم را بازخوانی کرده و بسط داده است. در این کتاب، پیوند فرهنگ با سرمایه‌داری، رسانه‌ها، هنر، سرگرمی و سیاست بررسی شده و جایگاه نظریه‌ی انتقادی در فهم فرهنگ معاصر توضیح داده شده است. نشر نی در سال ۱۴۰۴ این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب صنعت فرهنگ اثر هاینتس اشتاینرت

کتاب صنعت فرهنگ اثری از هاینتس اشتاینرت است که به‌طور متمرکز به مفهوم صنعت فرهنگ در سنت نظریه‌ی انتقادی می‌پردازد و آن را در بستر تاریخی، فلسفی و جامعه‌شناختی‌اش بازخوانی می‌کند. نویسنده از همان ابتدا نشان می‌دهد که چگونه آدورنو و هورکهایمر، با الهام از فتیشیسم کالایی مارکس و شیءوارگی لوکاچ، فرهنگ را در پیوندی تنگاتنگ با اقتصاد سیاسی، روان‌شناسی و ساختارهای سلطه در سرمایه‌داری فهمیده‌اند. اشتاینرت در کتاب صنعت فرهنگ، ابتدا زمینه‌ی تاریخی نگارش فصل صنعت فرهنگ در دیالکتیک روشنگری را توضیح می‌دهد؛ از تبعید نویسندگان، تجربه‌ی فاشیسم و مواجهه‌ی آنان با فرهنگ آمریکایی تا شکل‌گیری ایده‌ی روشنگری به‌مثابه فریب توده‌ای. سپس نشان می‌دهد که صنعت فرهنگ فقط رسانه‌های جمعی نیست، بلکه اصل فرهنگ کالایی‌شکل است که از فیلم و رادیو تا معماری، موسیقی، مناسک دینی، بدن ایدئال و حتی مشاوره‌های خودیاری را در بر می‌گیرد. 

کتاب صنعت فرهنگ در هفت فصل تنظیم شده است. هاینتس اشتاینرت در فصل نخست به زمینه‌ی تاریخی و مفهومی صنعت فرهنگ می‌پردازد، در فصل دوم بر روش‌شناسی مطالعه‌ی متون و مصنوعات فرهنگی تمرکز دارد و در سه فصل بعدی ابعاد کلیدی نظریه‌ی صنعت فرهنگ را در نسبت با کالاهای فرهنگی، سرگرمی، تبلیغات و ابزاری‌شدن مخاطب بررسی می‌کند. فصل کوتاهی نیز به سیاست صنعت فرهنگ بر اساس نوشته‌های هورکهایمر اختصاص دارد و فصل پایانی به تأثیر صنعت فرهنگ بر نقش روشنفکران و فعالیت فکری می‌پردازد. در سراسر کتاب، یادداشت‌های میدانی متعددی آمده که نمونه‌هایی از تحلیل انتقادی فیلم‌ها، نقاشی‌ها، موسیقی، رویدادهای رسانه‌ای و پدیده‌های فرهنگی روزمره را نشان می‌دهد.

خلاصه کتاب صنعت فرهنگ

کتاب صنعت فرهنگ با طرح این پرسش آغاز می‌شود که رگبار بی‌پایان محصولات فرهنگی در جهان معاصر چگونه باید فهمیده شود و چرا نقد فرهنگی رایج اغلب به سردرگمی می‌انجامد. نویسنده با بازگشت به نظریه‌ی صنعت فرهنگ نزد آدورنو و هورکهایمر، نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ در سرمایه‌داری به فرهنگ کالایی‌شکل بدل می‌شود و مرز میان فرهنگ والا و عامه‌پسند، خبر و سرگرمی و سیاست و نمایش به‌تدریج محو می‌شود.

هاینتس اشتاینرت در این کتاب، هم قاموس مفهومی آدورنو و هورکهایمر را توضیح می‌دهد و هم آن را با مفاهیم روان‌کاوانه‌ای مانند انتقال متقابل و ائتلاف کاری پیوند می‌زند تا رابطه‌ی میان تولیدکنندگان فرهنگی و مخاطبان را بازتعریف کند. او با تحلیل نمونه‌هایی از نقاشی مونالیزا، فیلم‌های کلینت ایستوود و وودی آلن، موسیقی، ورزش، رسانه‌ها و مناسک جمعی نشان می‌دهد که چگونه صنعت فرهنگ هم لذت تولید می‌کند و هم آگاهی را شکل می‌دهد و چرا نقد واقعی ناچار است خود را بخشی از همین صنعت بداند و نسبت به آن بازاندیشانه بماند.

چرا باید کتاب صنعت فرهنگ را بخوانیم؟

کتاب صنعت فرهنگ امکان آشنایی عمیق با یکی از مهم‌ترین مفاهیم مکتب فرانکفورت را فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ، رسانه، سرگرمی و سیاست در منطق کالایی سرمایه‌داری در هم تنیده شده‌اند. این کتاب علاوه‌بر توضیح نظریه، شیوه‌هایی برای مشاهده و نوشتن درباره‌ی تجربه‌های روزمره‌ی فرهنگی ارائه می‌کند و خواننده را به تمرین نقد بازاندیشانه‌ی فیلم‌ها، موسیقی، هنر و رویدادهای رسانه‌ای فرامی‌خواند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب صنعت فرهنگ به دانشجویان و پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعات فرهنگی، فلسفه و هنر پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که در حوزه‌ی رسانه، فرهنگ و هنر فعالیت می‌کنند و می‌خواهند سازوکارهای کالایی‌شدن فرهنگ، نقش مخاطب و نسبت لذت، سرگرمی و سلطه را دقیق‌تر بفهمند.

درباره هاینتس اشتاینرت

هاینتس اشتاینرت، جامعه‌شناس و جرم‌شناس، در وین به تحصیل فلسفه، روان‌شناسی و ادبیات پرداخت و در سال ۱۹۶۷ مدرک دکتری خود را دریافت کرد. او هم‌زمان آموزش‌هایی را در انجمن روان‌کاوی وین آغاز کرد و در سال ۱۹۷۲ در رشته‌ی جامعه‌شناسی در شهر گراتس با پژوهشی درباره‌ی راهبردهای کنش اجتماعی به درجه‌ی استادی رسید.

اشتاینرت از چهره‌های اصلی جرم‌شناسی انتقادی به شمار می‌رفت و درعین‌حال، منتقد جدی خودِ علم جرم‌شناسی بود. او تا پایان عمر از مخالفان سرسخت مجازات‌های مبتنی‌بر حبس بود و آن‌ها را ناکارآمد و حتی زیان‌بار می‌دانست.

اشتاینرت از بنیان‌گذاران مؤسسه‌ی حقوق و جامعه‌شناسی کیفری در وین بود و سال‌ها مدیریت علمی آن را بر عهده داشت. همچنین به‌طور هم‌زمان در دانشگاه گوته فرانکفورت به‌عنوان استاد جامعه‌شناسی با تمرکز بر موضوعاتی مانند انحرافات اجتماعی و طرد اجتماعی فعالیت می‌کرد. اشتاینرت در سال ۲۰۰۷ بازنشسته شد و پس از آن نیز به نگارش و انتشار مطالب، از جمله در وب‌سایت‌های فکری، ادامه داد. او از اعضای بنیان‌گذار انجمن پژوهش‌های انتقادی جامعه نیز بود.

هاینتس اشتاینرت در ۲۰ مارس ۲۰۱۱ در اثر بیماری سرطان درگذشت. در آوریل ۲۰۲۱ نیز بزرگداشتی در وین به یاد زندگی و آثارش برگزار شد.

بخشی از کتاب صنعت فرهنگ

«برای فهم صنعت فرهنگ، باید با محصولات این صنعت آشنا باشیم. این امر خود نیازمند مداقه‌کردن دربارهٔ طیف کثیری از کالاهایی است که صنعت فرهنگ عرضه کرده است. همزمان، باید از قضاوت‌های زیبایی‌شناختی و/یا اخلاقی معمول دربارهٔ کیفیت، کارایی، سودمندی، ارزشمندی، تناسب و امثالهم، در مورد این کالاها خودداری کنیم. باید از تصورات کلیشه‌ای معمول خود دربارهٔ فرهنگ دوری کنیم و مراقب گرایش خود به سمت محصولات فرهنگی «والا» باشیم که بر اساس آن هر چیزی که به‌نحوی با مقتضیات آن ناسازگار است، حذف می‌شود.»