کتاب چاپ مصور

کتاب چاپ مصور (پژوهشی در کتاب‌های چاپ سنگی فارسی) نوشته‌ی اولریش مارزلف با ترجمه‌ی محمدجواد احمدی‌نیا مجموعه‌ای از مقالات و پژوهش‌ها درباره‌ی تاریخ، تصویرگری و فرهنگ بصری کتاب‌های چاپ سنگی فارسی است که نشر خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است. نویسنده که سال‌ها بخش مهمی از فعالیت پژوهشی خود را به مطالعه‌ی کتاب‌های چاپ سنگی مصور دوره‌ی قاجار و هنرمندان تصویرگر آن‌ها اختصاص داده است در این اثر بخشی از دستاوردهای خود را به زبان فارسی در اختیار مخاطبان ایرانی قرار داده است. متن کتاب از دل پژوهش‌های طولانی‌مدت درباره‌ی نسخه‌های چاپ سنگی شاهنامه، خمسه‌ی نظامی، کتاب‌های روضه‌خوانی، حکایت‌های عامیانه و آثار مذهبی و حماسی بیرون آمده و نشان می‌دهد چگونه تصویرگری در کنار متن، به منبعی مهم برای شناخت تاریخ فرهنگی و زندگی روزمره‌ی عصر قاجار تبدیل شده است. در این کتاب علاوه‌بر طرح بحث‌های نظری درباره‌ی تاریخ چاپ در ایران، نمونه‌های مشخصی از نسخه‌ها، تصویرگران، شیوه‌های صفحه‌آرایی و تحولات شمایل‌نگاری بررسی شده و خواننده با نام‌ها و آثاری روبه‌رو می‌شود که در بسیاری از منابع دیگر فقط به‌صورت پراکنده از آن‌ها یاد شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب چاپ مصور

کتاب چاپ مصور (پژوهشی در کتاب‌های چاپ سنگی فارسی) با تمرکز بر دوره‌ی قاجار به سراغ بخشی از تاریخ فرهنگی ایران رفته که در حاشیه مانده است: کتاب‌های چاپ سنگی مصور. اولریش مارزلف در این مجموعه توضیح می‌دهد که چگونه از دهه‌های آغازین قرن ۱۳ قمری، چاپ سنگی به‌تدریج جای نسخه‌های خطی را گرفت و در فاصله‌ای نزدیک به یک قرن، به مهم‌ترین شیوه‌ی تولید کتاب در ایران تبدیل شد. او در دیباجه‌ی خود از مسیر شخصی‌اش برای ورود به این حوزه می‌گوید؛ از آشنایی با بازیل رابینسون، توجه به میرزا علیقلی خویی به‌عنوان تصویرگری «شگفت‌آور»، و تلاش برای شناسایی نسخه‌ها و آثار پراکنده در کتابخانه‌های ایران و جهان. در همین بخش، طرحی که او با عنوان «پروژه‌ی فرهنگ جامع کتاب‌های چاپ سنگی مصور فارسی» در نظر داشته و هنوز به‌طور کامل محقق نشده نیز معرفی شده است؛ طرحی که هدفش فهرست‌کردن و در دسترس‌گذاشتن اطلاعات نسخه‌ها و تصاویر در یک پایگاه داده‌ی گسترده بوده است. کتاب چاپ مصور در ادامه‌ی همین دغدغه شکل گرفته و گزیده‌ای از مقالات نویسنده را که احمدی‌نیا طی سال‌ها ترجمه کرده در کنار هم قرار داده است. کتاب چاپ مصور در چند مقاله‌ی مفصل به نمونه‌های مشخصی از کتاب‌های چاپ سنگی می‌پردازد؛ از جمله مقاله‌ی «کمان‌اندازی تماشایی بهرام گور و هنر تصویرگری در کتاب‌های چاپ سنگی دوره‌ی قاجار» که در آن ۱۶ تصویر از یک صحنه‌ی واحد در نسخه‌های مختلف شاهنامه و خمسه‌ی نظامی با هم مقایسه شده‌اند. در مقاله‌ی دیگری، نسخه‌ی چاپ سنگی حیاةالحیوان دمیری و «نگاره‌های حاشیه‌ای» آن بررسی شده و نشان داده شده که چگونه این کتاب را می‌توان یکی از نخستین دایره‌المعارف‌های مصور منتشرشده در ایران دانست. در بخشی دیگر، روند شکل‌گیری و گسترش کتاب‌های چاپ سنگی مصور، از نخستین نمونه‌ها مانند لیلی و مجنون مکتبی و نوش‌آفرین و گوهر تاج تا شاهنامه‌های پرتصویر و روضه‌نامه‌ها دنبال شده است. کتاب چاپ مصور علاوه‌بر معرفی نسخه‌ها، به مسائل کتاب‌شناختی، وضعیت ناشران، نقش خوشنویسان، جایگاه تصویرگران و دلایل افول تدریجی کیفیت تصاویر در اواخر دوره‌ی قاجار نیز پرداخته است و نشان می‌دهد که چرا هنوز بسیاری از این کتاب‌ها شناسایی و بررسی نشده‌اند.

خلاصه کتاب چاپ مصور

در این کتاب، اولریش مارزلف از تجربه‌ی بیش از دو دهه کار بر روی کتاب‌های چاپ سنگی مصور فارسی سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که این آثار چگونه می‌توانند منبعی جدی برای مطالعه‌ی تاریخ هنر، فرهنگ بصری و زندگی اجتماعی دوره‌ی قاجار باشند. او ابتدا جایگاه چاپ در ایران را ترسیم می‌کند: تلاش‌های اولیه برای چاپ سربی، عدم استقبال از حروف خشک و ناهماهنگ با ذوق نستعلیق‌دوست ایرانی، و سپس ظهور چاپ سنگی که امکان بازتولید مستقیم خط و تذهیب و تصویر را فراهم کرد. در این روایت، چاپ سنگی نه صرفاً یک فناوری، بلکه ادامه‌ی سنت نسخه‌های خطی با ابزاری تازه معرفی شده است؛ سنتی که در آن خوشنویس، تذهیب‌کار و تصویرگر همچنان نقش محوری دارند. مارزلف در ادامه به‌صورت جزئی به کتاب‌های مشخص می‌پردازد. او روند شکل‌گیری کتاب‌های چاپ سنگی مصور را از نخستین نمونه‌ها مانند لیلی و مجنون مکتبی و نوش‌آفرین و گوهر تاج تا شاهنامه‌های پرتصویر و خمسه‌های نظامی دنبال می‌کند. در این میان، نقش تصویرگرانی چون میرزا علیقلی خویی برجسته می‌شود؛ هنرمندی که در فاصله‌ی کوتاهی ده‌ها کتاب را تصویرسازی کرده و در شکل‌دادن به زبان بصری چاپ سنگی سهم مهمی داشته است. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه ناشران ابتدا با تردید به تصویرگری نزدیک شدند، گاهی فضا برای تصویر خالی گذاشتند اما تصویری چاپ نکردند، و به‌تدریج با استقبال مخاطبان، به سمت تولید کتاب‌های پرتصویر و پرهزینه رفتند. بخش مهمی از کتاب به تحلیل دقیق یک صحنه‌ی خاص اختصاص دارد: «کمان‌اندازی تماشایی بهرام گور» در نسخه‌های مختلف شاهنامه و خمسه. مارزلف با مقایسه‌ی ۱۶ تصویر از این صحنه، تغییرات در لباس، تاج، حالت بدن، جایگاه کنیز، نوع حیوان شکارشده و حتی جهت حرکت اسب و تیر را ثبت می‌کند و از دل همین جزئیات، به تحولات شمایل‌نگاری، تأثیر نسخه‌های هندی، و سیر نزولی کیفیت تصویرگری در دهه‌های پایانی قاجار می‌رسد. او در مقاله‌ای دیگر به نگاره‌های حاشیه‌ای حیاةالحیوان دمیری می‌پردازد و این حاشیه‌ها را منبعی برای شناخت نمادها، حیوانات، صحنه‌های روزمره و ترکیب متن و تصویر در یک دایره‌المعارف مصور می‌داند. در فصل‌های پایانی، نویسنده به وضعیت پژوهش در این حوزه اشاره می‌کند: کمبود فهرست‌های جامع، پراکندگی نسخه‌ها در کتابخانه‌های تهران، سن‌پترزبورگ، لندن و پاریس، و این واقعیت که بسیاری از کتاب‌های چاپ سنگی در شمارگان اندک منتشر شده و امروز شاید تنها یک نسخه‌ی شناخته‌شده از آن‌ها باقی مانده است. او تأکید می‌کند که هر کتاب چاپ سنگی، حتی اگر متنش تکراری باشد، صفحه‌آرایی و مجموعه‌ی تصویری منحصربه‌فردی دارد و باید با همان جدیتی که به نسخه‌های خطی نگاه می‌شود، به این آثار نیز توجه شود.

چرا باید کتاب چاپ مصور را بخوانیم؟

خواندن این کتاب فرصتی برای ورود به لایه‌ای کمتر دیده‌شده از تاریخ فرهنگی ایران است؛ لایه‌ای که در آن متن، تصویر، خط و صنعت چاپ در کنار هم قرار گرفته‌اند. در این اثر، کتاب‌های چاپ سنگی مصور نه فقط به‌عنوان اشیای قدیمی، بلکه به‌عنوان اسنادی زنده برای شناخت سلیقه‌ی بصری، ذوق روایی، مناسبات دینی و سیاسی و حتی پوشش و آداب روزمره‌ی دوره‌ی قاجار معرفی شده‌اند. تحلیل‌های نویسنده نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از یک صحنه‌ی تکرارشونده در شاهنامه‌های چاپ سنگی، به بحث‌هایی درباره‌ی شمایل‌نگاری پادشاهان، تأثیر نسخه‌های هندی، و رابطه‌ی میان بازار کتاب و ذوق عمومی رسید. این کتاب همچنین نمونه‌ی خوبی از پیوند پژوهش‌های ایران‌شناسی غربی با فضای پژوهشی داخل ایران است. در متن، بارها به پایان‌نامه‌ها، مقالات و آثار پژوهشگران ایرانی اشاره شده و نشان داده شده که چگونه ترجمه‌ی مقالات مارزلف به فارسی، به گسترش توجه به چاپ سنگی در دانشگاه‌ها و میان هنرمندان کمک کرده است؛ از طراحی تی‌شرت و بسته‌بندی گرفته تا بازآفرینی نگاره‌های قاجاری در آثار معاصر. برای کسانی که به تاریخ هنر، گرافیک، تصویرگری، نسخه‌شناسی، ادبیات کلاسیک یا تاریخ نشر علاقه‌مند هستند، این کتاب نمونه‌های عینی و مستند فراوانی ارائه کرده است که می‌تواند مبنای پژوهش‌های تازه یا الهام بصری در کارهای هنری باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های تاریخ هنر، مطالعات قاجار، نسخه‌شناسی، کتابداری و تاریخ نشر پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان ادبیات کلاسیک فارسی که می‌خواهند شاهنامه، خمسه‌ی نظامی، روضه‌نامه‌ها و حکایت‌های عامیانه را در قالب چاپ سنگی و همراه با تصویر دنبال کنند توصیه می‌شود. طراحان گرافیک، تصویرگران و هنرمندانی که به جست‌وجوی الگوهای بصری ایرانی و قاجاری هستند نیز می‌توانند از نمونه‌های تحلیلی و معرفی نسخه‌های مصور در این کتاب بهره ببرند.