کتاب ولی خانه من نیست

کتاب ولی خانه‌ من نیست (مردم‌نگاری زیست‌ - فرهنگ اجاره‌نشینی در تهران) نوشته‌ هانیه بنی‌ هاشمی که توسط نشر مردمنگار منتشر شده، روایتی پژوهشی از زندگی مستأجران تهرانی است. نویسنده باتکیه‌بر رویکرد مردم‌نگاری تفسیری، به‌جای تمرکز صرف بر آمار و سیاست‌های مسکن، به دل تجربه‌های زیسته‌ی اجاره‌نشینان می‌رود و از خلال روایت‌ها، گفت‌وگوها و داده‌های میدانی، فرهنگ و معنای اجاره‌نشینی را در تهران امروز بازسازی می‌کند. متن کتاب از یک‌ سو بر زمینه‌ی اقتصادی و اجتماعی بحران مسکن، تورم، نابرابری و افزایش سهم هزینه‌ی مسکن در سبد خانوار استوار است و ازسوی‌دیگر به احساسات، ترس‌ها، امیدها، شرم‌ها، مقاومت‌ها و شیوه‌های کنارآمدن مستأجران با این وضعیت می‌پردازد. در این اثر، اجاره‌نشینی فقط یک وضعیت حقوقی یا عددی نیست، بلکه به‌عنوان زیست‌جهانی پر از تنش، جابه‌جایی‌های اجباری، طردشدگی‌های اجتماعی و شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌های خاص بررسی شده است. نویسنده با رجوع به ادبیات، سینما، نظریه‌های جامعه‌شناختی و مردم‌شناختی و نیز تاریخ تهران، نشان داده است که چگونه خانه، مالکیت، اجاره و بی‌خانمانی در حافظه‌ی جمعی و در زندگی روزمره‌ی تهرانی‌ها معنا پیدا کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ولی خانه من نیست

کتاب ولی خانه‌ی من نیست نوشته‌ی هانیه بنی هاشمی با تمرکز بر شهر تهران، اجاره‌نشینی را به‌عنوان یک پدیده‌ی تاریخی، اجتماعی و فرهنگی دنبال می‌کند و آن را از سطح یک مشکل فردی به سطح یک مسئله‌ی ساختاری و ملی می‌برد. نویسنده در فصل‌های آغازین، از بحران مسکن، تورم، افزایش سهم اجاره در سبد خانوار و رشد جمعیت مستأجران در ایران و به‌ویژه تهران سخن گفته است و نشان داده که چگونه از دهه‌های گذشته تا امروز، اجاره‌نشینی از یک مرحله‌ی موقت در مسیر خانه‌دارشدن، به وضعیتی طولانی‌مدت و ناگزیر برای بخش بزرگی از شهروندان تبدیل شده است. 

هانیه بنی هاشمی در همین بخش‌ها با مرور تاریخ تهران، از طهران قاجاری و خانه‌های حیاط‌دار و اتاق‌های اجاره‌ای تا برج‌ها و آپارتمان‌های امروز، خطی از تحولات مسکن، قوانین موجر و مستأجر، سیاست‌های دولتی و شوک‌های قیمتی ترسیم کرده است. کتاب ولی خانه‌ من نیست در ادامه، با رجوع به ادبیات و سینما، رد اجاره‌نشینی را در رمان‌ها، داستان‌ها و فیلم‌ها دنبال کرده و نشان داده است که چگونه فقر، تنگنای مسکن، بدهکاری به صاحب‌خانه و ترس از بیرون‌افتادن، در شخصیت‌ها و روایت‌ها حضور دارد.

در بخش‌های بعدی کتاب ولی خانه‌ من نیست اثر هانیه بنی هاشمی، تمرکز از متن‌های ادبی و هنری به میدان زندگی روزمره‌ی مستأجران تهرانی منتقل می‌شود. فصل‌هایی مانند گفت‌وگو با مستأجران؛ گرفتاران بیداد سکونتی، اجاره‌نشینی در دنیای زن‌ها و مجردها، مشکلات خانوادگی مستأجران، ارتباط و رفت‌وآمد با همسایه‌ها، اجاره‌نشینی و اعتقادات دینی، سبک هزینه‌کرد مستأجران، تصویر اجاره‌نشینان از آینده، اهمیت مالکیت در نزد اجاره‌نشینان و مطالبه‌گری و اعتراض مستأجران هرکدام بر بُعدی از این زیست‌فرهنگ نور می‌اندازند. 

هانیه بنی هاشمی با استفاده از مصاحبه‌ها در محله‌های برخوردار و کم‌برخوردار تهران، جداول مفصل پیوست‌ها و نیز داده‌کاوی شبکه‌ی ایکس، شبکه‌ای از مفاهیم و تجربه‌ها را کنار هم می‌گذارد، از معیارهای انتخاب خانه و محله تا روایت‌های زنانه از اجاره‌ی مسکن و حتی نگاه یک صاحب‌خانه. در فصل‌های نظری، بنی‌ هاشمی به پژوهش‌های ایرانی و جهانی درباره‌ی مسکن، نابرابری، سلامت، هویت مکانی، حاشیه‌نشینی و نظریه‌هایی مانند فرهنگ و شخصیت، نیازهای مازلو، انسان حاشیه‌نشین پارک، نابرابری طبقاتی، فمنیسم، محرومیت نسبی، هم‌بستگی اجتماعی دورکیم، اقتصاد سیاسی شهر کاستلز و دیدگاه پیتر مارکوزه درباره‌ی مسکن به‌عنوان میدان کشمکش اقتصادی و سیاسی ارجاع داده است. ساختار کتاب شامل فصل‌های تحلیلی، روایت‌های میدانی، داده‌کاوی مجازی و چند پیوست آماری و روایتی است که در کنار هم تصویری چندلایه از اجاره‌نشینی در تهران امروز می‌سازند.

خلاصه کتاب ولی خانه من نیست

کتاب ولی خانه‌ من نیست از مسئله‌ی مسکن و اجاره‌نشینی در تهران با یک حرکت رفت‌وبرگشتی میان آمار، تاریخ، نظریه و روایت‌های زیسته سخن می‌گوید. نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که چگونه تورم، نابرابری و سیاست‌های ناکارآمد مسکن، تعداد اجاره‌نشینان را در ایران و تهران به‌طور چشمگیری افزایش داده و سهم هزینه‌ی مسکن را در سبد خانوار به سطحی رسانده است که دیگر فقط یک هزینه نیست، بلکه نیرویی است که سبک زندگی، مصرف، تفریح، آموزش، تغذیه و حتی رؤیاهای آینده را شکل می‌دهد. در این چارچوب، اجاره‌نشینی به‌عنوان پدیده‌ای تعریف شده است که با جابه‌جایی‌های اجباری، طردشدگی اجتماعی، احساس محرومیت نسبی، فرسایش هویت و فشار روانی گره خورده است. 

در ادامه، کتاب ولی خانه‌ من نیست با رجوع به ادبیات و سینما، نشان می‌دهد که تجربه‌ی مستأجربودن چگونه در حافظه‌ی فرهنگی ثبت شده است، از اتاق‌های تنگ و بدهکاری به صاحب‌خانه در رمان‌ها تا خانه‌های درحال فروپاشی و آپارتمان‌های پرتنش در فیلم‌ها، سپس متن وارد میدان تهران امروز می‌شود: مصاحبه با مستأجران در محله‌های برخوردار و کم‌برخوردار، روایت‌های زنانه از اجاره‌نشینی، تجربه‌ی مجردها، تنش‌های خانوادگی ناشی از فشار اجاره، شکل‌گیری یا گسست روابط همسایگی، تأثیر باورهای دینی بر تحمل وضعیت، الگوهای هزینه‌کرد و صرف‌نظرکردن از نیازهای دیگر برای پرداخت اجاره، تصویر آینده و معنای خانه‌دارشدن در ذهن مستأجران. 

نویسنده در کنار این روایت‌ها، به امکان و امتناع هم‌بستگی و مطالبه‌گری مستأجران، نمونه‌های جهانی سازمان‌دهی مستأجران و داده‌کاوی شبکه‌ی ایکس درباره‌ی اجاره‌نشینی می‌پردازد تا نشان دهد چگونه خشم، شوخی، ناامیدی و اعتراض در فضای مجازی بازتاب پیدا می‌کند. در فصل‌های نظری، اجاره‌نشینی در پیوند با مفاهیمی مانند انسان حاشیه‌نشین، فرهنگ طبقه‌ی پایین، آنومی، همبستگی اجتماعی، اقتصاد سیاسی شهر و ایده‌ی مسکن به‌عنوان حق و نه صرفاً کالای سرمایه‌ای تحلیل شده است. در پیوست‌ها نیز جداول دقیق ویژگی‌های مصاحبه‌شوندگان، معیارهای انتخاب خانه و محله، تجربه‌ی اسباب‌کشی، رابطه با صاحب‌خانه و املاکی، سبک هزینه‌کرد، تصویر آینده، ارزیابی خوب یا بدبودن اجاره‌نشینی و شکل‌های اعتراض و مطالبه‌گری مستأجران آمده است تا تصویر کیفی کتاب با داده‌های منظم تکمیل شود.

چرا باید کتاب ولی خانه من نیست را بخوانیم؟

کتاب ولی خانه‌ من نیست، اجاره‌نشینی را نه‌فقط یک مسئله‌ی اقتصادی، بلکه تجربه‌ای چندبعدی در زندگی روزمره تهرانی‌ها نشان می‌دهد. کتاب از پشت آمار و نمودارها فراتر می‌رود و روایت کسانی را ارائه می‌کند که با تمدید قرارداد، افزایش اجاره، اسباب‌کشی و جابه‌جایی‌های مداوم درگیرند. در این اثر نشان داده می‌شود که اجاره‌نشینی چگونه بر روابط خانوادگی، احساس امنیت، هویت مکانی، برنامه‌ریزی آینده و حتی معنای آبرو اثر می‌گذارد.

در کنار این روایت‌ها، کتاب به سیاست‌های مسکن، قوانین موجر و مستأجر و تجربه‌های جهانی سازماندهی مستأجران نیز اشاره می‌کند. در مجموع، کتاب تلاش می‌کند اجاره‌نشینی در تهران را در پیوند با نابرابری شهری و سیاست‌گذاری مسکن توضیح دهد و هم‌زمان تصویر انسانی از زندگی مستأجران ارائه کند.

خواندن کتاب ولی خانه من نیست را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ولی خانه‌ من نیست به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی، برنامه‌ریزی شهری و مطالعات فرهنگی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال نمونه‌ای میدانی از مردم‌نگاری زندگی روزمره در تهران‌ هستند. این اثر همچنین به فعالان حوزه‌ی مسکن، سیاست‌گذاران شهری، روزنامه‌نگاران اجتماعی و کنشگران مدنی که درگیر بحث‌های مربوط به حق مسکن، اجاره‌نشینی و نابرابری شهری هستند، توصیه می‌شود. مستأجران، به‌ویژه در تهران و کلان‌شهرها و مالکان و واسطه‌های بازار مسکن نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.