کتاب حقوق زیستی

کتاب حقوق زیستی (با رویکرد ایمنی و امنیت زیستی) نوشته‌ سعید علیزاده‌ مالک توسط نشر تی‌ آرا منتشر شده است و به صورت منسجم به مفهوم حقوق در عرصه‌ی حیات انسان و دیگر موجودات با تمرکز بر ایمنی و امنیت زیستی می‌پردازد. نویسنده در این کتاب تلاش کرده است تا نشان دهد که چگونه تحولات فناورانه، به‌ویژه در حوزه‌ی زیست‌فناوری، اطلاعات زیستی و فضای مجازی، نظم حقوقی موجود را با پرسش‌ها و چالش‌های تازه روبه‌رو کرده است. متن کتاب از دل مباحث حقوقی، فقهی، فلسفی و تجربیات معاصر در مواجهه با تهدیدات زیستی مانند بیماری‌های واگیردار، تخریب محیط‌زیست، جرائم مجازی و سوءاستفاده از داده‌های زیستی شکل گرفته است و حقوق زیستی را به‌عنوان سنگ‌بنای نظم حقوقی جدید در سطح ملی و بین‌المللی معرفی می‌کند. ساختار اثر بر چهار فصل استوار است: مبانی پژوهش حقوق زیستی، کلیات حقوق زیستی، کلیات ایمنی و امنیت زیستی و در نهایت حقوق زیستی از دیدگاه حقوق اسلامی. در کنار این فصل‌ها، دیباچه‌ای مفصل نیز آمده است که جایگاه این حوزه را در جهان امروز و در نظام حقوقی ایران توضیح می‌دهد و پیوند آن را با مفاهیمی مانند حق بر سلامت، حریم خصوصی، امنیت زیست‌محیطی و مسئولیت دولت‌ها روشن می‌سازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حقوق زیستی

کتاب حقوق زیستی اثری از سعید علیزاده‌ مالک است که در قالب یک پژوهش گسترده، موضوع نسبتاً نوظهور حقوق زیستی را در بستر حقوق ایران و تحولات جهانی بررسی کرده است. نویسنده در دیباچه و فصل اول با عنوان مبانی پژوهش حقوق زیستی ابتدا این پرسش را طرح کرده است که حقوق زیستی چیست و چرا به نظم حقوقی ویژه نیاز دارد. در این بخش، حقوق زیستی به‌عنوان مجموعه‌ای از قواعد و مواد حقوقی معرفی شده است که با انسان، طبیعت، محیط‌زیست، فضای ماورای جو و به‌طور کلی با هر عرصه‌ای که انسان در آن قصد تأثیرگذاری زیستی دارد، سروکار دارد. 

کتاب حاضر نشان می‌دهد که چگونه گسترش فناوری اطلاعات، فضای مجازی، داده‌های زیستی و جرائم رایانه‌ای، احساس خلأ قاعده و قانون را تشدید کرده است و چرا دیگر نمی‌توان با قواعد ساده و محدود متناسب با جوامع کم‌تنش و سنتی، جامعه‌ی پرجمعیت، صنعتی و مجازی امروز را اداره کرد. در همین فصل، سعید علیزاده مالک به تمایز میان مطالعات زیستی در ایران و مطالعات حقوق زیستی ایرانی اشاره کرده است و توضیح داده که بدون شناخت انتقادی از محتوای آثار موجود، نمی‌توان به نظریه‌ای بومی در این حوزه دست یافت. 

فصل دوم به کلیات حقوق زیستی اختصاص یافته است و به نقش‌های چهارگانه‌ی این حوزه یعنی شناخت آگاهانه، اقدام آگاهانه، نظارت آگاهانه و تبیین آگاهانه پرداخته است. فصل سوم با عنوان کلیات ایمنی و امنیت زیستی، مفاهیمی مانند ایمنی زیستی، امنیت زیستی، امنیت زیست‌محیطی، تهدیدات زیستی، بزهکاری علیه امور زیستی و بزهکاری به‌وسیله‌ی امور زیستی را شرح داده است و نشان داده که چگونه تهدیداتی مانند بیماری‌های واگیردار، آلودگی محیط‌زیست، سوءاستفاده از داده‌ها و حملات فناورانه، مرز نمی‌شناسند و پاسخ به آن‌ها نیازمند راهکارهای فرامرزی است. 

در فصل چهارم، حقوق زیستی از دیدگاه حقوق اسلامی بررسی شده است. سعید علیزاده مالک با استناد به قرآن، نهج‌البلاغه، روایات و اندیشه‌ی فقیهان معاصر، چهار گزاره‌ی بنیادی در حمایت از حقوق زیستی را استخراج کرده است: حفظ حرمت اشخاص، حرمت مسکن، نهی از تجسس بی‌ضابطه و رعایت حق مالکیت. در این فصل، مفاهیمی مانند حیات طیبه، تقوا در قبال انسان و دیگر موجودات، امر به معروف و نهی‌ازمنکر، حسبه، قاعده‌ی پاسداشت حریم الهی، اصل عدالت، ولایت فقیه، اخوت اسلامی و آزادی عقیده در نسبت با حقوق زیستی تحلیل شده است و نشان داده شده که چگونه می‌توان از قرآن و سنت برای الگوبرداری در تدوین حقوق زیستی بهره گرفت.

خلاصه کتاب حقوق زیستی

سعید علیزاده مالک در کتاب حقوق زیستی ابتدا از یک نقطه‌ی ساده شروع کرده است: پرسش از اینکه حقوق زیستی چیست و چرا تعریف آن دشوار است. در فصل مبانی پژوهش حقوق زیستی توضیح داده شده که حقوق زیستی صرفاً به‌دنبال هنجارگذاری نیست بلکه می‌خواهد عملکرد انسان در هستی را تبیین کند و نسبت آن را با ارزش‌ها، الزامات و روش‌ها نشان دهد. متن با تفکیک میان سؤالات واقع‌گرا و سؤالات پژوهشی، نشان داده است که بسیاری از پرسش‌های حوزه‌ی زیستی از نوع دوم هستند و نیازمند جست‌وجو در منابع متعدد و تحلیل‌های عمیق‌. در این چارچوب، حقوق زیستی به‌عنوان پاسخی به احساس خلأ قانون در برابر گسترش فناوری‌های نوین، فضای مجازی، داده‌های زیستی و جرائم مرتبط با آن‌ها معرفی شده است. 

نویسنده با اشاره به دیجیتالی‌شدن حیات، ارزش اقتصادی و کاربردی داده‌ها و دشواری شناسایی خسارت در فضای مجازی، استدلال کرده است که بدون معماری حقوقی متناسب، تمایز میان کاربر و سارق یا میان استفاده‌ی مشروع و سوءاستفاده، مبهم می‌ماند. در بخش‌های بعدی کتاب حقوق زیستی، بحث به‌سمت تبیین جایگاه این حوزه در نظام حقوقی ایران و در نسبت با حقوق بین‌الملل می‌رود. نویسنده با مرور دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی رابطه‌ی حقوق داخلی و حقوق بین‌الملل، نشان داده است که پایبندی دولت‌ها به تعهدات زیستی فقط به نظریه‌های دوگانگی یا یگانگی وابسته نیست بلکه رویه‌ی عملی نظام حقوقی و مبانی فکری آن نیز نقش تعیین‌کننده دارد. 

این کتاب به دو نوع بزه در حوزه‌ی زیستی اشاره کرده است: بزهکاری علیه امور زیستی و بزهکاری به‌وسیله‌ی امور زیستی. در فصل مربوط به ایمنی و امنیت زیستی، نویسنده باتکیه‌بر نمونه‌هایی مانند کووید ۱۹، تهدیدات زیستی را فرامرزی دانسته و بر ضرورت همکاری بین‌المللی، تنظیم مقررات مشترک و توجه به امنیت زیست‌محیطی تأکید کرده است. 

در فصل پایانی، با ورود به حقوق اسلامی، حقوق زیستی در سه سطح نظریه، اسناد و آرای ملی و بین‌المللی و مکتب اسلام بررسی شده است. این بخش نشان می‌دهد که چگونه مفاهیمی مانند حیات طیبه، کرامت انسانی، حق دانستن، حریم خصوصی، امر به معروف و نهی‌ازمنکر و سیاست کیفری اسلام می‌توانند چارچوبی برای شناسایی و حمایت از حقوق زیستی فراهم کنند و درعین‌حال نسبت به رویکردهای سکولار غربی موضع انتقادی داشته باشند.

چرا باید کتاب حقوق زیستی را بخوانیم؟

کتاب حقوق زیستی با محور یک پرسش اساسی نوشته شده است: در جهانی که حیات انسان، محیط‌زیست، داده‌های زیستی و فضای مجازی به هم گره خورده‌اند، نظم حقوقی چگونه باید بازتعریف شود. این اثر نشان می‌دهد موضوعاتی مانند حق بر سلامت، امنیت زیستی، حریم خصوصی و مسئولیت در قبال محیط‌زیست دیگر نمی‌توانند در حاشیه‌ی حقوق باقی بمانند.

این کتاب با ترکیب مباحث نظری، تحلیل‌های حقوقی، تجربه‌های معاصر مانند همه‌گیری‌ها و جرائم مجازی و نیز منابع اسلامی، تصویری چندبعدی از حقوق زیستی ارائه می‌دهد؛ همچنین به خلأهای قانون‌گذاری در ایران و تحولات جهانی در حوزه‌‌ی محیطزیست و حکمرانی دیجیتال می‌پردازد و تلاش می‌کند حقوق زیستی را به‌عنوان یک حوزه‌ی مستقل معرفی کند.

خواندن کتاب حقوق زیستی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب حقوق زیستی به دانشجویان و پژوهشگران حقوق، به‌ویژه گرایش‌های محیط‌زیست، حقوق عمومی، حقوق بین‌الملل و حقوق فناوری پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به فعالان و سیاست‌گذاران حوزه‌ی محیط‌زیست، سلامت، امنیت زیستی و فضای مجازی که به‌دنبال چارچوب‌های حقوقی و فکری برای تنظیم این حوزه‌ها هستند، توصیه می‌شود. طلاب و پژوهشگران مطالعات اسلامی که به نسبت میان فقه، حقوق و مسائل نوپدید زیستی علاقه‌مند هستند نیز می‌توانند از مباحث فصل چهارم بهره ببرند.