کتاب حقوق زیستی

کتاب حقوق زیستی نوشته‌ی سعید علیزاده‌مالک اثری است که نشر تی‌آرا آن را منتشر کرده است و به صورت منسجم به مفهوم حقوق در عرصه‌ی حیات انسان و دیگر موجودات با تمرکز بر ایمنی و امنیت زیستی می‌پردازد. نویسنده در این کتاب تلاش کرده است نشان دهد که چگونه تحولات فناورانه، به‌ویژه در حوزه‌ی زیست‌فناوری، اطلاعات زیستی و فضای مجازی، نظم حقوقی موجود را با پرسش‌ها و چالش‌های تازه روبه‌رو کرده است. متن کتاب از دل مباحث حقوقی، فقهی، فلسفی و تجربیات معاصر در مواجهه با تهدیدات زیستی مانند بیماری‌های واگیردار، تخریب محیط زیست، جرائم مجازی و سوءاستفاده از داده‌های زیستی شکل گرفته است و حقوق زیستی را به‌عنوان سنگ‌بنای نظم حقوقی جدید در سطح ملی و بین‌المللی معرفی می‌کند. ساختار اثر بر چهار فصل استوار است: مبانی پژوهش حقوق زیستی، مبانی نظری حقوق زیستی، ابعاد ایمنی و امنیت زیستی و در نهایت حقوق زیستی از منظر حقوق اسلامی. در کنار این فصل‌ها، دیباچه‌ای مفصل نیز آمده است که جایگاه این حوزه را در جهان امروز و در نظام حقوقی ایران توضیح می‌دهد و پیوند آن را با مفاهیمی مانند حق بر سلامت، حریم خصوصی، امنیت زیست‌محیطی و مسئولیت دولت‌ها روشن می‌سازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حقوق زیستی

کتاب حقوق زیستی اثری از سعید علیزاده‌مالک است که در قالب یک پژوهش گسترده، موضوع نسبتاً نوظهور حقوق زیستی را در بستر حقوق ایران و تحولات جهانی بررسی کرده است. نویسنده در دیباچه و فصل اول با عنوان مبانی پژوهش حقوق زیستی ابتدا این پرسش را طرح کرده است که حقوق زیستی چیست و چرا به نظم حقوقی ویژه نیاز دارد. در این بخش، حقوق زیستی به‌عنوان مجموعه‌ای از قواعد و مواد حقوقی معرفی شده است که با انسان، طبیعت، محیط زیست، فضای ماورای جو و به‌طور کلی با هر عرصه‌ای که انسان در آن قصد تأثیرگذاری زیستی دارد، سروکار دارد. متن نشان می‌دهد که چگونه گسترش فناوری اطلاعات، فضای مجازی، داده‌های زیستی و جرائم رایانه‌ای، احساس خلأ قاعده و قانون را تشدید کرده است و چرا دیگر نمی‌توان با قواعد ساده و محدودِ متناسب با جوامع کم‌تنش و سنتی، جامعه‌ی پرجمعیت، صنعتی و مجازی امروز را اداره کرد. در همین فصل، نویسنده به تمایز میان مطالعات زیستی در ایران و مطالعات حقوق زیستی ایرانی اشاره کرده است و توضیح داده که بدون شناخت انتقادی از محتوای آثار موجود، نمی‌توان به نظریه‌ای بومی در این حوزه دست یافت. در ادامه‌ی کتاب حقوق زیستی، فصل دوم به مبانی نظری حقوق زیستی اختصاص یافته است و به نقش‌های چهارگانه‌ی این حوزه یعنی شناخت آگاهانه، اقدام آگاهانه، نظارت آگاهانه و تبیین آگاهانه پرداخته است. فصل سوم با عنوان ابعاد ایمنی و امنیت زیستی، مفاهیمی مانند ایمنی زیستی، امنیت زیستی، امنیت زیست‌محیطی، تهدیدات زیستی، بزهکاری علیه امور زیستی و بزهکاری به‌وسیله‌ی امور زیستی را شرح داده است و نشان داده که چگونه تهدیداتی مانند بیماری‌های واگیردار، آلودگی محیط زیست، سوءاستفاده از داده‌ها و حملات فناورانه، مرز نمی‌شناسند و پاسخ به آن‌ها نیازمند راهکارهای فرامرزی است. در فصل چهارم، کتاب حقوق زیستی از منظر حقوق اسلامی بررسی شده است؛ جایی که نویسنده با استناد به قرآن، نهج‌البلاغه، روایات و اندیشه‌ی فقیهان معاصر، چهار گزاره‌ی بنیادی در حمایت از حقوق زیستی را استخراج کرده است: حفظ حرمت اشخاص، حرمت مسکن، نهی از تجسس بی‌ضابطه و رعایت حق مالکیت. در این فصل، مفاهیمی مانند حیات طیبه، تقوا در قبال انسان و دیگر موجودات، امر به معروف و نهی از منکر، حسبه، قاعده پاسداشت حریم الهی، اصل عدالت، ولایت فقیه، اخوت اسلامی و آزادی عقیده در نسبت با حقوق زیستی تحلیل شده است و نشان داده شده که چگونه می‌توان از قرآن و سنت برای الگوبرداری در تدوین حقوق زیستی بهره گرفت.

خلاصه کتاب حقوق زیستی

نویسنده در این کتاب ابتدا از یک نقطه‌ی ساده شروع کرده است: پرسش از این‌که حقوق زیستی چیست و چرا تعریف آن دشوار است. در فصل مبانی پژوهش حقوق زیستی توضیح داده شده که حقوق زیستی صرفاً به‌دنبال هنجارگذاری نیست بلکه می‌خواهد عملکرد انسان در هستی را تبیین کند و نسبت آن را با ارزش‌ها، الزامات و روش‌ها نشان دهد. متن با تفکیک میان سؤالات واقع‌گرا و سؤالات پژوهشی، نشان داده است که بسیاری از پرسش‌های حوزه‌ی زیستی از نوع دوم هستند و نیازمند جست‌وجو در منابع متعدد و تحلیل‌های عمیق‌اند. در این چارچوب، حقوق زیستی به‌عنوان پاسخی به احساس خلأ قانون در برابر گسترش فناوری‌های نوین، فضای مجازی، داده‌های زیستی و جرائم مرتبط با آن‌ها معرفی شده است. نویسنده با اشاره به دیجیتالی‌شدن حیات، ارزش اقتصادی و کاربردی داده‌ها، و دشواری شناسایی خسارت در فضای مجازی، استدلال کرده است که بدون معماری حقوقی متناسب، تمایز میان کاربر و سارق، یا میان استفاده‌ی مشروع و سوءاستفاده، مبهم می‌ماند. در بخش‌های بعدی کتاب حقوق زیستی، بحث به سمت تبیین جایگاه این حوزه در نظام حقوقی ایران و در نسبت با حقوق بین‌الملل می‌رود. نویسنده با مرور دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی رابطه‌ی حقوق داخلی و حقوق بین‌الملل، نشان داده است که پایبندی دولت‌ها به تعهدات زیستی فقط به نظریه‌های دوگانگی یا یگانگی وابسته نیست بلکه رویه‌ی عملی نظام حقوقی و مبانی فکری آن نیز نقش تعیین‌کننده دارد. در این میان، حقوق زیستی به‌عنوان رشته‌ای معرفی شده است که باید هم تعاریف و کاربردهای قانون‌مند امور زیستی را پوشش دهد و هم به جرم‌انگاری، مسئولیت، نظارت و حمایت از کارکردهای درست در این حوزه بپردازد. متن به دو نوع بزه در حوزه‌ی زیستی اشاره کرده است: بزهکاری علیه امور زیستی و بزهکاری به‌وسیله‌ی امور زیستی. در فصل مربوط به ایمنی و امنیت زیستی، نویسنده با تکیه بر نمونه‌هایی مانند کووید ۱۹، تهدیدات زیستی را فرامرزی دانسته و بر ضرورت همکاری بین‌المللی، تنظیم مقررات مشترک و توجه به امنیت زیست‌محیطی تأکید کرده است. در فصل پایانی، با ورود به حقوق اسلامی، حقوق زیستی در سه سطح نظریه، اسناد و آراء ملی و بین‌المللی و مکتب اسلام بررسی شده است. این بخش نشان می‌دهد که چگونه مفاهیمی مانند حیات طیبه، کرامت انسانی، حق دانستن، حریم خصوصی، امر به معروف و نهی از منکر و سیاست کیفری اسلام می‌توانند چارچوبی برای شناسایی و حمایت از حقوق زیستی فراهم کنند و در عین حال نسبت به رویکردهای سکولار غربی موضع انتقادی داشته باشند.

چرا باید کتاب حقوق زیستی را بخوانیم؟

این کتاب برای فهم یک پرسش محوری نوشته شده است: در جهانی که حیات انسان، محیط زیست، داده‌های زیستی و فضای مجازی به‌هم گره خورده‌اند، نظم حقوقی چگونه باید بازتعریف شود. خواندن آن امکان آشنایی با مفهومی را فراهم می‌کند که در متن کتاب «سنگ بنای نظام حقوق عمومی داخلی و خارجی» توصیف شده است و نشان می‌دهد چرا حق بر سلامت، امنیت زیستی، حریم خصوصی و مسئولیت در قبال محیط زیست دیگر نمی‌توانند در حاشیه‌ی حقوق باقی بمانند. متن کتاب حقوق زیستی با ترکیب مباحث نظری، تحلیل‌های حقوقی، ارجاع به تجربه‌های معاصر مانند همه‌گیری‌ها و جرائم مجازی و نیز استفاده از منابع اسلامی، تصویری چندبعدی از این حوزه ارائه کرده است. ویژگی مهم دیگر این اثر، توجه هم‌زمان به سطح ملی و بین‌المللی است. نویسنده از یک‌سو خلأهای قانون‌گذاری، حلقه‌های مفقوده و ضعف بینش نسبت به فلسفه‌ی قوانین در ایران را نشان داده است و از سوی دیگر به اسناد و تحولات جهانی در زمینه‌ی محیط زیست، امنیت زیستی و حکمرانی بر فضای مجازی پرداخته است. در کنار این، کتاب حقوق زیستی تلاش کرده است حقوق زیستی را به‌عنوان رشته‌ای مستقل صورت‌بندی کند و عناصر آن را از دل مباحثی مانند مسئولیت ناشی از موجودات اصلاح‌شده‌ی ژنتیکی، اصول حاکم بر حمایت از داده‌ها، شاکله‌ی حقوقی زیستی در ایران و دیدگاه اسلام نسبت به حیات و محیط زیست استخراج کند. برای کسانی که به‌دنبال درک پیوند میان فناوری، محیط زیست، حقوق و دین هستند، این کتاب امکان مشاهده‌ی این پیوندها در یک متن واحد را فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران حقوق، به‌ویژه گرایش‌های محیط زیست، حقوق عمومی، حقوق بین‌الملل و حقوق فناوری پیشنهاد می‌شود. همچنین به فعالان و سیاست‌گذاران حوزه‌ی محیط زیست، سلامت، امنیت زیستی و فضای مجازی که به‌دنبال چارچوب‌های حقوقی و فکری برای تنظیم این حوزه‌ها هستند توصیه می‌شود. طلاب و پژوهشگران مطالعات اسلامی که به نسبت میان فقه، حقوق و مسائل نوپدید زیستی علاقه‌مند هستند نیز می‌توانند از مباحث فصل چهارم بهره ببرند.