کتاب حقوق اطلاعات

کتاب حقوق اطلاعات (سیر اندیشه تا تنظیم قواعد فرانوین) نوشته‌ی سعید علیزاده مالک به بررسی جایگاه اطلاعات در زندگی فردی و جمعی و شکل‌گیری قواعد حقوقی مرتبط با آن می‌پردازد. انتشارات تی‌آرا آن را منتشر کرده است. نویسنده با تکیه‌بر منابع فقهی، حقوقی، تاریخی و مطالعات اطلاعاتی تلاش کرده است تصویری منسجم از مفهوم اطلاعات، انواع آن، جرائم مرتبط، و نسبت آن با حقوق، دولت و جامعه ارائه کند. ساختار کتاب بر پایه گفتارهای موضوع‌محور از بازآفرینی حقوق اطلاعات تا عصر نوین و فضای مجازی تنظیم شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حقوق اطلاعات

کتاب حقوق اطلاعات (سیر اندیشه تا تنظیم قواعد فرانوین) اثری است که می‌کوشد مفهوم اطلاعات را از سطح یک ابزار فنی و ارتباطی فراتر ببرد و آن را به‌عنوان یکی از بنیان‌های حیات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی انسان تحلیل کند. سعید علیزاده مالک در این کتاب ابتدا در دیباچه، جایگاه اطلاعات را در کنار انسان به‌عنوان عامل بنیادین حیات توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه گسترش کمّی و کیفی اطلاعات، خلأ قواعد و قوانین را به مسئله‌ای جدی تبدیل کرده است. در ادامه کتاب حقوق اطلاعات در قالب هشت گفتار سامان یافته است: از بازآفرینی حقوق اطلاعات و تبیین ضرورت نظریه‌پردازی در این حوزه، تا بررسی عرصه‌های مختلف حقوق اطلاعات و پیش‌فرض‌های تمدنی و فرهنگی آن. نویسنده در گفتارهای میانی به سیر تطور اندیشه حقوق از مصر و بین‌النهرین و ایران باستان تا تمدن اسلامی، اروپا، حقوق سوسیالیستی و تحولات قرن بیستم می‌پردازد و سپس کلیات حقوق اطلاعات، ماهیت آن، رابطه حقوق و اطلاعات، هدف، فواید و کاربردهای این حوزه را شرح می‌دهد. در بخش‌های بعدی کتاب حقوق اطلاعات، تطور این مفهوم در تاریخ ایران کهن، ادبیات، قانون‌نامه حمورابی، اوستا و دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی بررسی شده و سپس به عصر اسلامی، اعجاز تشریعی قرآن، قواعد فقهی مرتبط با حریم خصوصی، عدالت، مصلحت، تبیین، شایعه‌پراکنی و روابط خارجی پرداخته است. گفتار پایانی کتاب حقوق اطلاعات به عصر نوین، پیدایش چاپ، جامعه اطلاعاتی، ضداطلاعات، جرائم رایانه‌ای و فضای مجازی، جاسوسی، جرم‌زایی و جرم‌زدایی اطلاعات، و مضامین حقوق اطلاعات در قوانین جمهوری اسلامی ایران اختصاص دارد.

خلاصه کتاب حقوق اطلاعات

کتاب حقوق اطلاعات بر این ایده استوار است که اطلاعات در کنار انسان به یکی از ارکان بنیادین حیات تبدیل شده و بدون تنظیم قواعد حقوقی، به منبعی برای آسیب، جرم و بی‌نظمی بدل می‌شود. نویسنده ابتدا مفهوم اطلاعات را به‌عنوان فرایند و محصول توضیح می‌دهد، انواع اطلاعات آشکار، مجازی و پنهان و نیز منابع متعدد دسترسی به اطلاعات را فهرست می‌کند و نشان می‌دهد چگونه ترکیب اطلاعات آشکار و پنهان نتایج تعیین‌کننده‌ای در سیاست، اقتصاد و امنیت دارد. در ادامه، کتاب حقوق اطلاعات نسبت میان حق دانستن، آزادی بیان، حریم خصوصی، امنیت ملی و حاکمیت را بررسی می‌کند و با مرور تاریخ حقوق در تمدن‌های مختلف و در ایران و جهان اسلام، ریشه‌های قواعد ناظر بر اطلاعات را پی می‌گیرد. سپس به جرائم علیه اطلاعات و جرائم به‌وسیله اطلاعات، به‌ویژه در فضای مجازی، می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه تحول فناوری، حقوق را ناگزیر از حمایت از اشیای غیرفیزیکی و جرم‌انگاری رفتارهای نوظهور کرده است. در پایان، نویسنده بر ضرورت تدوین رژیم حقوقی منسجم برای تنظیم تهیه، تولید، توزیع، نگهداری، انتقال و نظارت بر اطلاعات تأکید کرده است.

چرا باید کتاب حقوق اطلاعات را بخوانیم؟

این کتاب تصویری یکپارچه از پیوند اطلاعات و حقوق ارائه می‌کند و نشان می‌دهد چگونه اطلاعات از سطح خبر و داده فراتر رفته و به مسئله‌ای حقوقی، سیاسی و تمدنی تبدیل شده است. خواننده با مفاهیم پایه، تاریخچه، قواعد فقهی و حقوقی، و چالش‌های معاصر مانند جرائم رایانه‌ای و ضداطلاعات آشنا می‌شود و می‌تواند نسبت خود را با حق دانستن، حریم خصوصی و امنیت در عصر مجازی بازاندیشی کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران حقوق، علوم سیاسی، مطالعات اطلاعاتی و امنیت، فعالان رسانه‌ای و ارتباطی و نیز مدیران و کارشناسان حوزه فضای مجازی و سیاست‌گذاری اطلاعاتی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال درک نظری و تاریخی عمیق‌تری از حقوق اطلاعات و چالش‌های آن هستند. «به نام آنکه هستی از عدم کرد زلال علم جاری از قلم کرد دیباچه اطلاعات به عنوان دومین عامل بنيادین در کنار انسان قرار گرفته که این نشان از نقش و هویت اقتصادی و کاربردی اطلاعات در عرصه حیات انسان است. هوش یعنی قابلیت ذهنی انسان در جمع‌آوری داده‌ها و پردازش آنها برای تسهیل امور يا گذر از موانع زندگی که هوشمندی نامیده می‌شود. اما صرف وجود و تولید اطلاعات سبب طرح مسائل و چالش‌های فراوان در عرصه گوناگون زندگی انسان نیست بلکه احساس غریب خلا قانون و قاعده در دنیای اطلاعات موجب بروز نگرانی و رنج مضاعف برای انسان گردیده است. البته به موازات پیدایش و گسترش آلفتی و کیفی اطلاعات پرسش‌های فقهی- حقوقی بسیاری را شاهد هستیم. از آنجا که وظیفه علم حقوق نظم بخشیدن به رفتار احاد جامعه است باید برای نظام بخشیدن به اطلاعات نیز وارد عمل می‌شد. اما خصوصیت قوانین داخلی این است که فقط داخل مرزهای یک کشور قابلیت اجرا دارد و در آن سوی مرزها در حد دادن ایده می‌تواند اثربخش باشد. ابعاد زندگی انسان (اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، نظامی، علمی، امنیتی- اطلاعاتی، مجازی و ..) به فراخور موضوع با تخلف و جرم مواجه شده (جرم اجتماعی، جرم اقتصادی، جرم فرهنگی، جرم سیاسی، جرم امنیتی، جرم مجازی و ..) که رعایت نظام عدالت کیفری را گریزناپذیر کرده بنابراین انسان چه برای استفاده معقول و چه برای مقابله با سوءاستفاده؛ نیازمند قواعد و مقررات است. اطلاعات معمولاً در دو واژه خلاصه می‌شود: الف. اطلاعات به عنوان فرایند شامل تعیین هدف، طرح‌ریزی، جمع‌آوری، تحلیل و انتشار مطلب (داده و اطلاعات) است. ب. اطلاعات به عنوان محصول شامل ارائه اخبار و مطالب پردازش شده از موضوع یا هدف مورد نظر است.»