کتاب جراح دیوانه

کتاب جراح دیوانه نوشته‌ی یورگن توروالد با ترجمه‌ی ذبیح‌الله منصوری روایتی مفصل از زندگی و کارهای ارنست فردیناند زاوتربروخ، جراح نامدار آلمانی است که نامش با جسورانه‌ترین عمل‌های جراحی قرن بیستم گره خورده است. نشر هرماس آن را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای است که بر پایه‌ی ترجمه‌ی مفصل منصوری تنظیم شده است. در این کتاب، توروالد از مسیر زندگی خود به‌عنوان دانشجوی پزشکی و سپس نویسنده شروع کرده و بعد به سراغ سرگذشت زاوتربروخ می‌رود؛ جراحی که از جبهه‌های جنگ جهانی اول تا بیمارستان شاریته‌ی برلین، از اتاق‌های عمل ساده تا پیچیده‌ترین جراحی‌های مغز، قلب، ریه و غدد باطنی را تجربه کرده است. نویسنده با تکیه‌بر گفت‌وگو با شاگردان، دستیاران و همکاران زاوتربروخ و نیز اسناد بیمارستانی، تصویری چندوجهی از او ارائه کرده است؛ نابغه‌ای که در اوج مهارت، در سال‌های پایانی عمر به جنون ادواری و ضعف حافظه دچار شد و همین اختلال روانی، اتاق عمل را به صحنه‌ی تراژدی‌های عجیب بدل کرد. در کنار روایت زندگی این جراح، کتاب به‌تفصیل وارد جزئیات علمی و فنی جراحی، تاریخچه‌ی برخی بیماری‌ها و تحولات پزشکی آلمان در دوره‌ی نازی و پس از آن می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جراح دیوانه

کتاب جراح دیوانه با تمرکز بر زندگی و کارهای ارنست فردیناند زاوتربروخ، ترکیبی از زندگی‌نامه، تاریخ پزشکی و روایت‌های پرتنش از اتاق عمل است. یورگن توروالد در مقدمه‌ی کتاب از مسیر شخصی خود می‌گوید؛ از این‌که پزشکی خوانده، جنگ را در نیروی دریایی تجربه کرده و بعد به‌جای طبابت، نوشتن را انتخاب کرده است. او توضیح داده است که زاوتربروخ هنگام نگارش کتاب دیگر زنده نبوده و به همین دلیل برای بازسازی زندگی و کار او به سراغ شاگردان، دستیاران، همکاران و پرونده‌های بیمارستانی رفته است؛ به‌ویژه بیمارستان شاریته در برلین شرقی. در فصل‌های آغازین، خواننده با چهره‌ای اسطوره‌ای روبه‌رو می‌شود: جراحی که نخستین عمل‌های موفق قلب، جراحی‌های ریه برای درمان سل، پیوند مجدد دست و پا در جنگ جهانی اول، درمان زخم معده با سرما، عکسبرداری از داخل معده با دوربین کوچک و جراحی مری سرطانی را به‌عنوان ابتکارهای خود ثبت کرده است. در همین بخش‌ها، توروالد نشان داده است که چگونه زاوتربروخ به‌دلیل مهارت و اعتبارش، حتی از فشار حزب نازی برای عضویت در حزب جان سالم به در برده و در عین حال، در پروژه‌های حساسی مانند درمان رهبران سیاسی و نظامی اروپا حضور داشته است. کتاب جراح دیوانه در ادامه، از تصویر جراح نابغه فاصله می‌گیرد و به‌تدریج چهره‌ی مردی را نشان می‌دهد که در سال‌های پیری دچار ضعف حافظه و نوعی جنون ادواری می‌شود؛ اختلالی که به‌طور مستقیم بر تصمیم‌های او در اتاق عمل اثر می‌گذارد. فصل‌هایی مانند «قسمتی از کارهای برجسته‌ی یک جراح»، «دست‌کاری در غده‌های باطنی»، «چند کلمه راجع‌به آشیانه عقاب»، «سرخ شدن تمام بدن» و «بر سر هنرپیشه چه آمد؟» نمونه‌هایی از ساختار کتاب هستند که هرکدام حول یک ماجرای پزشکی یا یک بیمار خاص شکل گرفته‌اند. در این فصل‌ها، توروالد با جزئیات دقیق، ماجراهایی مثل عمل مغز هنریش گریف و دست‌کاری ناخواسته‌ی غده‌ی هیپوفیز، ماجرای مرکز مخفی «آشیانه عقاب» برای پرورش نخبگان نازی و دست‌کاری قد افراد، عمل کلیه‌ی کارل و قطع غده‌ی سورنال و پیامدهای عجیب آن، و نیز جراحی گواتر لیلی هِلم، هنرپیشه‌ی سابق اوفا، و نابودی تدریجی بدن و چهره‌ی او را روایت کرده است. کتاب در فصل‌های بعدی به فرازونشیب‌های حرفه‌ای و شخصی زاوتربروخ، رابطه‌اش با قدرت سیاسی، اتهام‌ها، فقر سال‌های پایانی و سرانجام مرگ او می‌پردازد و در مجموع، تصویری می‌سازد که هم تحسین‌برانگیز است و هم هولناک.

خلاصه داستان جراح دیوانه

در جراح دیوانه، یورگن توروالد از یک‌سو به دنبال ثبت دستاوردهای شگفت‌انگیز ارنست فردیناند زاوتربروخ در جراحی است و از سوی دیگر، می‌خواهد نشان دهد که چگونه نبوغ پزشکی می‌تواند در برخورد با قدرت سیاسی، جنگ، پیری و اختلال روانی به منبع خطر بدل شود. در فصل «قسمتی از کارهای برجسته‌ی یک جراح»، نویسنده فهرستی از ابتکارهای زاوتربروخ ارائه کرده است: از نخستین استفاده‌ی موفق از کارد جراحی در قلب انسان و طراحی نوعی قلب مصنوعی ابتدایی برای حفظ جریان خون، تا درمان زخم معده با الکل بسیار سرد، عکسبرداری مستقیم از داخل معده با دوربین کوچک، ابداع جراحی مری سرطانی، پیوند مجدد دست و پا در جبهه‌های جنگ جهانی اول، جراحی ریه برای درمان سل و بیرون آوردن تومورهای سرطانی ریه و کبد. در همین بخش، به نقش زاوتربروخ در جراحی پلاستیک و دست‌کاری غدد باطنی برای ایجاد «زیبایی پایدار» اشاره شده است؛ نمونه‌ای که کتاب به آن پرداخته است، چهره‌ی مارلین دیتریش است که به‌گفته‌ی متن، جوانی طولانی‌مدت خود را مدیون مداخله‌ی زاوتربروخ در غدد درون‌ریز می‌داند. در فصل «دست‌کاری در غده‌های باطنی»، کتاب وارد قلمرو غدد اندوکرین می‌شود و با توضیح نقش هیپوفیز، تیروئید و سورنال، زمینه‌ی فهم ماجراهای بعدی را فراهم می‌کند. توروالد با روایت عمل مغز هنریش گریف، هنرپیشه‌ی ۳۹ ساله، نشان داده است که چگونه زاوتربروخ هنگام خارج کردن تومور مغزی، بی‌آن‌که خودآگاه باشد، به غده‌ی هیپوفیز او دست می‌زند و عصب محرک آن را قطع می‌کند. نتیجه، افزایش شدید اشتها، رشد ناگهانی قد (افزایش چند سانتی‌متری در مدت کوتاه) و سپس تلاش دستیار نازی او، دکتر ویلفرید، برای «اصلاح» این وضعیت با بریدن بخشی از هیپوفیز است؛ تلاشی که به مرگ بیمار منجر می‌شود و هنریش گریف را از یک بیمار معمولی به «سوژه‌ی» تحقیق برای پزشکان تبدیل می‌کند. فصل «چند کلمه راجع‌به آشیانه عقاب» این ماجرا را به پروژه‌ای بزرگ‌تر پیوند می‌زند: مرکز مخفی «آشیانه عقاب» در کوهستان‌های باویر، جایی که نازی‌ها هزار مرد و زن جوان را به‌عنوان نمونه‌های ایده‌آل نژاد آریایی گرد آورده بودند تا با آموزش و حتی دست‌کاری در غده‌ی هیپوفیز، قد و ویژگی‌های بدنی آن‌ها را مطابق ایده‌آل نژادی خود تنظیم کنند. این بخش نشان داده است که دستیار زاوتربروخ، ویلفرید، از تجربه‌های آن مرکز درباره‌ی بلند و کوتاه کردن قد آگاه بوده و همین آگاهی در تصمیم او برای عمل دوم روی هیپوفیز هنریش گریف نقش داشته است. در فصل «سرخ شدن تمام بدن»، کتاب به سراغ کارل، لیدر حزب کمونیست در یکی از ایالات آلمان شرقی می‌رود که برای خارج کردن سنگ کلیه به بیمارستان شاریته می‌آید و اصرار دارد فقط زاوتربروخ او را عمل کند. زاوتربروخ در حین عمل، علاوه‌بر خارج کردن سنگ‌ها، یکی از غدد سورنال او را نیز قطع می‌کند؛ غده‌ای که هورمون کورتیزون را ترشح می‌کند. چند روز بعد، بدن کارل به‌طور کامل قرمز می‌شود، بی‌آن‌که تب یا تنگی نفس داشته باشد. پزشکان با جست‌وجو در منابع پزشکی، به بیماری آدیسون و نقش کورتیزون می‌رسند، اما ماجرا به این‌جا ختم نمی‌شود؛ رنگ قرمز به‌تدریج جای خود را به سیاهی می‌دهد و کارل به مردی سیاه‌پوست بدل می‌شود، در حالی که فقط سفیدی چشم‌ها و ناخن‌ها باقی مانده است. این پدیده، پزشکان را از درمان بیمار غافل می‌کند و آن‌ها را به بحث درباره‌ی منشأ نژاد سیاه و نقش غدد باطنی در تغییر رنگ پوست می‌کشاند. در فصل «بر سر هنرپیشه چه آمد؟»، زاوتربروخ گواتر لیلی هِلم، هنرپیشه‌ی سابق اوفا را عمل می‌کند. عمل از نظر فنی موفق به‌نظر می‌رسد، اما او در پایان، عصب غده‌های پاراتیروئید را قطع می‌کند. در روزهای بعد، بدن لیلی به‌سرعت تحلیل می‌رود، عضلات صورت آویزان می‌شود، دست‌ها و پاها کوتاه‌تر به‌نظر می‌رسد و او دچار اختلال شدید در تصویر ذهنی از بدن خود و نوعی جنون می‌شود. کتاب در این‌جا نقش غده‌های پاراتیروئید در رساندن کلسیم و فسفر به استخوان‌ها و مغز استخوان را توضیح داده است و نشان داده که چگونه قطع ترشح آن‌ها، استخوان‌ها و عضلات را می‌فرساید و حتی کارکرد مغز را مختل می‌کند. در پسِ همه‌ی این روایت‌ها، ایده‌ی اصلی کتاب این است که نبوغ جراحی، وقتی با پیری، ضعف حافظه و بی‌توجهی به مرزهای اخلاقی همراه شود، می‌تواند از نجات جان انسان‌ها به آزمایش روی بدن آن‌ها و ایجاد فاجعه تغییر ماهیت دهد.

چرا باید کتاب جراح دیوانه را بخوانیم؟

خواندن جراح دیوانه فرصتی است برای دیدن پزشکی و جراحی از زاویه‌ای متفاوت؛ نه فقط به‌عنوان دانشی برای درمان، بلکه به‌عنوان عرصه‌ای که در آن نبوغ، جاه‌طلبی، سیاست، جنگ و پیری در هم تنیده می‌شوند. این کتاب نشان داده است که چگونه یک جراح می‌تواند در عین حال که جان هزاران نفر را نجات می‌دهد، در سال‌های پایانی عمر به‌دلیل اختلال حافظه و جنون ادواری، به خطری برای بیماران خود تبدیل شود. روایت‌هایی مانند ماجرای هنریش گریف، کارل و لیلی هلم، نمونه‌هایی عینی از این تضاد هستند و خواننده را با پرسش‌هایی جدی درباره‌ی مسئولیت پزشک، مرز تجربه‌ی علمی و حرمت بدن انسان روبه‌رو می‌کنند. از سوی دیگر، کتاب تصویری زنده از تاریخ پزشکی مدرن در آلمان ارائه کرده است؛ از جبهه‌های جنگ جهانی اول و اتاق‌های عمل بدون آنتی‌بیوتیک، تا بیمارستان شاریته در برلین شرقی، محاصره‌ی برلین، کمبود خواربار و سوخت، و حضور هم‌زمان نازی‌ها و کمونیست‌ها در پس‌زمینه‌ی زندگی یک جراح. توضیحات مفصل درباره‌ی غدد باطنی، بیماری‌هایی مثل تب نفاسی و آدیسون، و نقش هورمون‌ها در قد، وزن، پیری و حتی رنگ پوست، این کتاب را برای کسانی که به بدن انسان و کارکردهای آن علاقه‌مند هستند جذاب کرده است. در کنار این‌ها، سبک روایت‌محور توروالد و ترجمه‌ی پرجزئیات منصوری باعث شده است که متن، هم اطلاعات علمی و تاریخی بدهد و هم حس تعلیق و درگیری عاطفی را حفظ کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

جراح دیوانه به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ پزشکی، جراحی و سرگذشت پزشکان مشهور علاقه‌مند هستند. همچنین به خوانندگانی که دوست دارند درباره‌ی غدد باطنی، هورمون‌ها و تأثیر آن‌ها بر بدن و رفتار انسان بیشتر بدانند. دانشجویان و علاقه‌مندان رشته‌های پزشکی، پرستاری و علوم زیستی می‌توانند از مثال‌ها و روایت‌های این کتاب برای درک عمیق‌تر مفاهیم فیزیولوژی و پاتولوژی استفاده کنند. کسانی که به تاریخ آلمان، دوره‌ی نازی و سال‌های پس از جنگ توجه دارند نیز در این کتاب با لایه‌ای انسانی و پزشکی از آن دوره روبه‌رو می‌شوند که در متون سیاسی کمتر دیده می‌شود.