کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران

کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران نوشته‌ی سعید نادری اصل اثری است که به همت دانشگاه امام صادق علیه‌السلام منتشر شده است. نویسنده در این کتاب بر پایه‌ی یک پژوهش دانشگاهی گسترده، به این سؤال پرداخته است که گسترش فضای مجازی چه تأثیری بر شیوه‌ی زیستن سیاست در ایران گذاشته است. متن کتاب از دل پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد نویسنده در رشته‌ی معارف اسلامی و علوم سیاسی بیرون آمده و با راهنمایی و مقدمه‌ی جلال درخشه تکمیل شده است. در این اثر، فضای مجازی نه صرفاً به‌عنوان یک ابزار ارتباطی، بلکه به‌عنوان «فضا» و «زیست‌جهان» تازه‌ای بررسی شده که قواعد بازی سیاست را در ایران دگرگون کرده است. ساختار کتاب چهار فصل اصلی دارد و از تبیین مفهومی و نظری شروع می‌کند، سپس به توصیف زیست سیاست در ایران، مطالعه‌ی میدانی در شبکه‌های اجتماعی و در نهایت ترسیم سناریوهای آینده می‌رسد. نویسنده با ترکیب روش‌های اسنادی، نتنوگرافی و آینده‌پژوهی تلاش کرده است تصویری منسجم از گذار از زیست کلاسیک سیاست به زیست جدید سیاست در ایران ارائه کند و نشان دهد چگونه اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و داده‌ای‌شدن زندگی روزمره، میدان سیاست را بازتعریف کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران

کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران با تمرکز بر اندیشه و پژوهش سعید نادری اصل، ابتدا مفاهیم کلیدی کار خود را روشن می‌کند. فصل اول با عنوان «تبیین مفهومی و نظری زیست سیاست» به تعریف فضای مجازی، تاریخچه‌ی گسترش آن، کارکردهای اصلی‌اش و سپس مفهوم «زیست سیاست» می‌پردازد. نویسنده در این فصل، فضای مجازی را به‌عنوان اکوسیستمی دیجیتال و خودسازمان‌ده معرفی کرده است که ویژگی‌هایی مانند هویت‌بخشی، فرازمانی و فرامکانی‌بودن، توسعه‌ی دسترسی، افسارشدگی، منبع شناخت‌بودن، داده‌ای‌سازی، عادی‌سازی و واسطه‌گری دارد. در ادامه، مفهوم زیست سیاست از مفاهیمی مانند سیاست، زیست‌سیاست (در معنای فوکویی و دیگر خوانش‌ها) و سیاست زندگی متمایز شده و به‌عنوان «فضا و شرایطی که سیاست را می‌سازد و منطق کنش سیاسی را شکل می‌دهد» تعریف شده است. در همین فصل، نویسنده دو نوع «زیست کلاسیک سیاست» و «زیست جدید سیاست» را از هم جدا کرده و زیست کلاسیک را به دوره‌ی پیش از گسترش اینترنت غیرنظامی نسبت داده است؛ دوره‌ای که در آن اطلاع‌رسانی انحصاری، ارتباطات یک‌سویه و میدان سیاسی محدود به بازیگران شناخته‌شده بود. کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران در فصل دوم به سراغ «زیست سیاست در ایران» می‌رود و میدان سیاسی ایران، زیست کلاسیک سیاست در ایران و سپس زیست جدید سیاست در ایران را تشریح می‌کند. در این فصل، مؤلف برای هر دو نوع زیست، مؤلفه‌هایی مانند نوع بازیگران، شیوه‌ی اطلاع‌رسانی، نقش دین، اسطوره‌ها، انحصار رسانه‌ای و شبکه‌ای‌شدن را به‌صورت تفکیک‌شده بررسی کرده است. فصل سوم با عنوان «نتنوگرافی در فضای مجازی ایران» به بخش میدانی پژوهش اختصاص دارد؛ جایی که نویسنده با روش نتنوگرافی، رفتار و گفت‌وگوهای کاربران در سکوهایی مانند ایتا، بله، تلگرام و توییتر را در بازه‌ای مشخص رصد کرده و نقاط عطف خبری، کاربران منتخب و محورهای پربسامد سیاسی را استخراج کرده است. در این فصل، مؤلفه‌هایی مانند غیرشفاف‌بودن سیاست، سنجیده‌نبودن کنش سیاسی، نقش تعدیلی فضای مجازی بر سیاست ایران، جهانی‌شدن سیاست، افزایش دخالت مردم، کم‌رنگ‌شدن مرزهای محلی/ملی/بین‌المللی، قدرت بسیج‌شوندگی، احساس بی‌نیازی از دولت و دوگانگی باورهای مجازی/واقعی تحلیل شده است. فصل چهارم به «سناریوهای آینده زیست جدید سیاست در ایران» اختصاص دارد و با تکیه بر روش آینده‌پژوهی و سناریوسازی، چهار سناریوی «زیست سیاست استعمارشده»، «زیست سیاست وابسته»، «زیست سیاست مستقل ضعیف» و «زیست سیاست مستقل قوی» را ترسیم کرده و در پایان، میانگین سناریوها را به‌عنوان آینده‌ی محتمل‌تر معرفی کرده است. در انتهای کتاب نیز واژه‌نامه، منابع و نمایه آمده تا خواننده بتواند مسیر مفهومی و ارجاعات پژوهش را دقیق‌تر دنبال کند.

خلاصه کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران

کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران بر یک پرسش محوری بنا شده است: «گسترش فضای مجازی چه تأثیری بر زیست جدید سیاست در ایران گذاشته است؟» برای پاسخ به این پرسش، نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که اینترنت و سپس فضای مجازی چگونه از یک فناوری ارتباطی به فضایی فراگیر تبدیل شده‌اند که همه‌چیز، از ارتباطات شخصی تا تبلیغات، کنترل، امور اداری، پرداخت، اطلاع‌رسانی و جنبش‌های اجتماعی را دربرگرفته‌اند. در این چارچوب، فضای مجازی نه‌تنها ابزار، بلکه عاملی فعال در شکل‌دهی به سیاست معرفی شده است. نویسنده در ادامه، با تعریف «زیست سیاست» به‌عنوان شرایط و زمینه‌هایی که منطق کنش سیاسی را تعیین می‌کنند، دو دوره‌ی اصلی را از هم جدا کرده است: زیست کلاسیک سیاست و زیست جدید سیاست. زیست کلاسیک سیاست به دوره‌ای نسبت داده شده که در آن، بازیگران اصلی سیاست مردم و کارگزاران شناخته‌شده بودند، اطلاع‌رسانی انحصاری و عمدتاً از بالا به پایین انجام می‌شد، رسانه‌ها محدود و پرهزینه بودند و حوزه‌ی عمومی هنوز به درون زندگی خصوصی نفوذ نکرده بود. در مقابل، زیست جدید سیاست با گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی شکل گرفته است؛ دوره‌ای که در آن بازیگران سیاسی متکثر شده‌اند، اطلاع‌رسانی غیرانحصاری و شبکه‌ای است، عرصه‌ی عمومی تا درون زندگی روزمره و حتی خصوصی گسترش یافته و مرزهای محلی، ملی و جهانی در سیاست کم‌رنگ‌تر شده است. در بخش میدانی کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران، نویسنده با روش نتنوگرافی به تحلیل گفت‌وگوها و کنش‌های کاربران در سکوهای مختلف پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در ادراک کاربران، سیاست امری غیرشفاف است، کنش سیاسی اغلب بدون سنجش و تأمل عمیق انجام می‌شود، فضای مجازی تا حدی نقش تعدیل‌کننده‌ی سیاست را دارد و سیاست ایران را به عرف جهانی نزدیک کرده است. همچنین، احساس افزایش دخالت مردم در سیاست، افزایش قدرت بسیج‌شوندگی، شکل‌گیری باورهای مجازی مستقل از واقعیت عینی و نوعی احساس بی‌نیازی از دولت داخلی در بخشی از کاربران دیده می‌شود. در فصل پایانی، این نتایج در قالب سناریوهای آینده صورت‌بندی شده است؛ سناریوهایی که از زیست سیاست استعمارشده تا زیست سیاست مستقل قوی را دربرمی‌گیرند و نشان می‌دهند که ترکیب فضای مجازی، ساختار سیاسی و کنش کاربران می‌تواند به چه مسیرهایی در آینده‌ی سیاست ایران منتهی شود.

چرا باید کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران را بخوانیم؟

کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران برای کسانی که به فهم عمیق‌تر رابطه‌ی فناوری‌های نوین ارتباطی و سیاست در ایران علاقه‌مند هستند، یک چارچوب تحلیلی مشخص ارائه کرده است. این اثر به‌جای توقف بر سطح شعارهایی مانند «فضای مجازی مهم است»، تلاش کرده است نشان دهد این فضا دقیقاً چگونه و در کدام مؤلفه‌ها، زیست سیاست را دگرگون کرده است؛ از هویت‌بخشی و داده‌ای‌سازی تا عادی‌سازی و واسطه‌گری. تمایز میان زیست کلاسیک و زیست جدید سیاست، کمک می‌کند تغییرات سیاسی اخیر در ایران نه به‌صورت مقطعی، بلکه در قالب یک گذار ساختاری دیده شود. از سوی دیگر، کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران با استفاده از نتنوگرافی، تصویر نسبتاً زنده‌ای از کنش سیاسی در شبکه‌های اجتماعی ایرانی ارائه کرده است؛ تصویری که در آن می‌توان نحوه‌ی شکل‌گیری مطالبات، هشتگ‌ها، روایت‌ها و برداشت‌های کاربران از سیاست را مشاهده کرد. بخش سناریوسازی نیز برای کسانی که در حوزه‌ی سیاست‌گذاری، حکمرانی یا تحلیل آینده‌ی سیاست ایران فعال‌اند، جذاب است؛ زیرا چهار مسیر متفاوت برای آینده‌ی زیست سیاست در ایران ترسیم شده و منطق هرکدام توضیح داده شده است. این کتاب به‌طور کلی کمک می‌کند فهم شود که چرا بدون درک نقش فضای مجازی، تحلیل سیاست امروز ایران ناقص می‌ماند و چگونه می‌توان از این درک برای بازاندیشی در سیاست‌گذاری و تنظیم رابطه‌ی دولت و جامعه استفاده کرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فضای مجازی و زیست جدید سیاست در ایران به پژوهشگران و دانشجویان علوم سیاسی، مطالعات رسانه، جامعه‌شناسی و آینده‌پژوهی پیشنهاد می‌شود. همچنین به سیاست‌گذاران، فعالان حوزه‌ی حکمرانی و مدیرانی که با مسائل فضای مجازی و مشارکت سیاسی در ایران سروکار دارند توصیه می‌شود. کسانی که دغدغه‌ی فهم تغییرات کنش سیاسی در شبکه‌های اجتماعی ایرانی و پیامدهای آن برای آینده‌ی سیاست در ایران را دارند، از مطالعه‌ی این اثر بهره خواهند برد.