کتاب آموزش و ارزشیابی

کتاب آموزش و ارزشیابی نوشته‌ی عباس ملک‌زاده اثری است که به‌طور متمرکز به دو رکن اساسی فرایند یاددهی‌ـ‌یادگیری یعنی «آموزش» و «ارزشیابی» می‌پردازد و تلاش می‌کند پیوند واقعی این دو را در مدرسه و کلاس درس نشان دهد. انتشارات الماس قرمز آن را منتشر کرده است و نویسنده در پیشگفتار توضیح داده است که چگونه در نظام‌های آموزشی پیشرفته، کیفیت ارزشیابی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه آموزش‌وپرورش شناخته می‌شود. در این کتاب ابتدا مفهوم آموزش، تفاوت آن با تدریس و نسبت آن با یادگیری توضیح داده شده است، سپس به‌سراغ مبانی و الگوهای ارزشیابی، انواع رویکردها و نقش ارزشیابی در برنامه‌درسی رفته است و در ادامه، فصل مفصلی را به ارزشیابی توصیفی در دوره‌ی ابتدایی اختصاص داده است. تمرکز ویژه بر دوره‌ی ابتدایی، سبک‌های یادگیری، ارزشیابی توصیفی، خودارزشیابی، ارزشیابی گروهی و مشاهده‌ای، این اثر را به متنی تبدیل کرده است که هم به مبانی نظری وفادار است و هم به موقعیت واقعی کلاس و مدرسه توجه دارد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آموزش و ارزشیابی

کتاب آموزش و ارزشیابی با تمرکز بر دیدگاه عباس ملک‌زاده، از همان فصل اول نشان می‌دهد که نقطه‌ی شروع بحث، تعریف دقیق «آموزش» و تمایز آن از «تدریس» و «یادگیری» است. نویسنده با نقل و نقد تعاریف گانیه و سیف، آموزش را فراتر از آموزش رسمی کلاسی می‌بیند و آن را هر فعالیتی می‌داند که از سوی یاددهنده برای ایجاد یادگیری در یادگیرنده انجام می‌شود؛ حتی اگر از پیش طراحی نشده باشد. در همین فصل، تفاوت آموزش و یادگیری، نقش یادگیری در تغییر رفتار و عملکرد، بحث آموزش ترکیبی (ترکیب آموزش حضوری و مجازی) و اصول کلی آموزش مانند ایجاد انگیزش، تدارک پیش‌نیازها، تمرین، آگاهی از نتایج کار، رعایت تفاوت‌های فردی و تنوع فعالیت‌های آموزشی تشریح شده است. کتاب آموزش و ارزشیابی در فصل دوم وارد حوزه‌ی ارزشیابی می‌شود و مفاهیم کلیدی مانند اندازه‌گیری، آزمون، سنجش و ارزشیابی را از هم تفکیک می‌کند. سپس اصول ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، رویکردهای مختلف ارزشیابی (هدف‌محور، مدیریت‌محور، مصرف‌کننده‌محور، مشارکتی و طبیعت‌گرایانه) و الگوهای مشهور مانند الگوی تایلر، الگوی سیپ استافل‌بیم، الگوی استاندارد عملکرد کارکنان و الگوی هدف‌آزاد اسکریون را معرفی کرده است. در ادامه‌ی همین فصل، ارزشیابی در برنامه‌درسی، ارزشیابی گروهی، خودارزشیابی، ارزشیابی مشاهده‌ای و پروژه‌ای و نیز بحث سبک‌های یادگیری (کلامی، تصویری و دست‌ورزی) مطرح شده است تا نشان داده شود که ارزشیابی مؤثر بدون توجه به تفاوت‌های فردی و شیوه‌های مختلف یادگیری ممکن نیست. کتاب آموزش و ارزشیابی در فصل سوم به‌طور اختصاصی به ارزشیابی توصیفی در دوره‌ی ابتدایی می‌پردازد و آن را به‌عنوان الگویی معرفی می‌کند که می‌خواهد فضای کلاس را از تمرکز افراطی بر نمره و امتحان پایانی به سمت توجه مستمر به فرایند یاددهی‌ـ‌یادگیری و رشد عاطفی، اجتماعی و حتی جسمانی دانش‌آموز ببرد. در این فصل، ابتدا تعریف ارزشیابی توصیفی و تفاوت آن با ارزشیابی سنتی نمره‌محور آمده است، سپس «روش‌های ارزشیابی در مقطع ابتدایی» و «موارد مهم در ارزشیابی مقطع ابتدایی» فهرست و توضیح داده شده است؛ از جمله پیوند ارزشیابی با اهداف برنامه‌درسی، جامع‌بودن، مشارکت معلم، والدین و خود کودک و توجه به ابعاد مختلف رشد. بخش دیگری از کتاب به رابطه‌ی آموزش‌وپرورش فراگیر با ارزشیابی توصیفی می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه می‌توان از فرهنگ «بیست‌گرایی» فاصله گرفت و به بهداشت روانی محیط یاددهی‌ـ‌یادگیری کمک کرد. در ادامه، نقش ارزشیابی توصیفی در رشد خلاقیت، اعتمادبه‌نفس، کیفیت آموزش، اعتبارسنجی و نیز مبانی نظری آن (رفتارگرایی، شناخت‌گرایی و ساخت‌وسازگرایی) و کاربردهای آموزشی این نظریه‌ها در کلاس ابتدایی تشریح شده است. ساختار کتاب سه‌فصلی است و هر فصل با زیرعنوان‌های متعدد، از مبانی نظری تا پیشنهادهای کاربردی در کلاس درس را پوشش داده است.

خلاصه کتاب آموزش و ارزشیابی

محور اصلی کتاب آموزش و ارزشیابی این است که آموزش، یادگیری و ارزشیابی سه جزء جدا از هم نیستند بلکه یک فرایند پیوسته را می‌سازند و اگر ارزشیابی فقط در پایان و برای طبقه‌بندی دانش‌آموزان به‌کار رود، هم یادگیری ناقص می‌ماند و هم اهداف تربیتی محقق نمی‌شود. در فصل نخست، نویسنده با تکیه بر تعاریف مختلف، آموزش را به‌عنوان کنش آگاهانه یا حتی ناخودآگاه یاددهنده برای ایجاد یادگیری در یادگیرنده توضیح داده است و نشان داده که آموزش بیشتر جنبه‌ی نظری و دانش‌افزا دارد، در حالی‌که یادگیری جنبه‌ی عملی و توانش‌افزا دارد و به تغییر رفتار و عملکرد منجر می‌شود. بحث آموزش ترکیبی، به‌عنوان ترکیب آموزش حضوری و مجازی، نمونه‌ای است که در آن نشان داده شده چگونه می‌توان با استفاده از فناوری، فرصت‌های یادگیری را از محدودیت زمان و مکان کلاس فراتر برد و بر پیشرفت تحصیلی اثر گذاشت. در ادامه‌ی همین فصل، اصول کلی آموزش مانند آماده‌سازی پیش‌نیازها، ایجاد انگیزش، ارائه‌ی سرمشق، مشارکت فعال یادگیرنده، هدایت تدریجی تا استقلال، تمرین، آگاهی از نتایج، رعایت توالی دشواری مطالب، توجه به تفاوت‌های فردی و تنوع فعالیت‌های آموزشی به‌عنوان چارچوبی برای طراحی تدریس مطرح شده است. در فصل دوم، کتاب آموزش و ارزشیابی به‌صورت نظام‌مند به مفهوم ارزشیابی می‌پردازد. ابتدا تفاوت اندازه‌گیری، آزمون، سنجش و ارزشیابی روشن شده است: اندازه‌گیری تعیین مقدار یک ویژگی، آزمون ابزار اندازه‌گیری، سنجش استفاده از ابزارهای متنوع فراتر از آزمون و ارزشیابی فرایند جمع‌آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات برای قضاوت درباره‌ی میزان تحقق اهداف. سپس اصول ارزشیابی پیشرفت تحصیلی فهرست شده است؛ از جمله جدایی‌ناپذیری ارزشیابی از فرایند یاددهی‌ـ‌یادگیری، استفاده از نتایج برای بهبود تدریس، هماهنگی هدف‌ها، محتوا و روش‌ها با ارزشیابی، توجه به رشد همه‌جانبه، خودارزشیابی، ارزشیابی فعالیت‌های گروهی، توجه به فرایندهای فکری، خلاقیت، تنوع ابزارها، استقلال مدرسه و معلم، رعایت اخلاق و توجه به تفاوت‌های فردی. بخش مهمی از کتاب به معرفی رویکردها و الگوهای ارزشیابی اختصاص دارد: رویکرد هدف‌محور و الگوی تایلر که بر سنجش میزان تحقق اهداف رفتاری تأکید دارد؛ رویکرد مدیریت‌محور و الگوی سیپ (بافت، درونداد، فرایند، فراآورده) که ارزشیابی را در خدمت تصمیم‌گیری مدیریتی می‌بیند؛ رویکرد مصرف‌کننده‌محور و الگوی اسکریون که بر قضاوت درباره‌ی فرآورده‌های آموزشی و آثار پیش‌بینی‌نشده تأکید کرده است؛ و الگوی استاندارد عملکرد کارکنان که ارزشیابی را به حوزه‌ی عملکرد شغلی و سازمانی پیوند می‌زند. در ادامه، ارزشیابی در برنامه‌درسی، ارزشیابی گروهی، خودارزشیابی، ارزشیابی مشاهده‌ای و پروژه‌ای و نیز سبک‌های یادگیری کلامی، تصویری و دست‌ورزی توضیح داده شده است تا نشان داده شود که ارزشیابی مؤثر باید با شیوه‌های مختلف یادگیری و مشارکت فعال دانش‌آموزان هماهنگ باشد. فصل سوم کتاب آموزش و ارزشیابی به ارزشیابی توصیفی در دوره‌ی ابتدایی اختصاص دارد و آن را الگویی معرفی می‌کند که می‌خواهد فضای مدرسه را از سلطه‌ی نمره و امتحان پایانی به سمت توصیف کیفی پیشرفت و توجه به فرایند یادگیری ببرد. در این فصل، ارزشیابی توصیفی به‌عنوان الگویی معرفی شده است که به‌جای تأکید بر طبقه‌بندی و مقایسه‌ی دانش‌آموزان، هدایت یادگیری و رشد عاطفی، اجتماعی و جسمانی را در مرکز قرار می‌دهد. نویسنده موارد مهم در ارزشیابی ابتدایی را برمی‌شمارد: پیوند با اهداف برنامه‌درسی، جامع‌بودن، مشارکت معلم، والدین و خود کودک، توجه به توانایی‌های ذهنی، پیشرفت در حوزه‌های مختلف درسی، سازگاری فردی‌ـ‌اجتماعی، وضعیت جسمانی، نگرش‌ها، مهارت‌های مدرسه‌ای، تفکر انتقادی و زمینه‌ی خانوادگی و محلی. سپس رابطه‌ی آموزش‌وپرورش فراگیر با ارزشیابی توصیفی مطرح شده است؛ جایی که نقد فرهنگ «صفر تا بیست» و خشونت تربیتی ناشی از آن، به ضرورت اصلاح نظام ارزشیابی و حرکت به‌سوی کیفی‌ـ‌توصیفی پیوند می‌خورد. اهداف ارزشیابی توصیفی مانند بهبود کیفیت فرایند یاددهی‌ـ‌یادگیری، کاهش بیست‌گرایی، تأکید بر اهداف تربیتی به‌جای صرفاً محتوای کتاب، کاهش حاکمیت امتحان پایانی و افزایش بهداشت روانی کلاس توضیح داده شده است. در ادامه، نقش ارزشیابی توصیفی در رشد خلاقیت و اعتمادبه‌نفس، کیفیت آموزش، اعتبارسنجی و مبانی نظری آن در رفتارگرایی، شناخت‌گرایی و ساخت‌وسازگرایی و نیز مهارت‌های لازم برای ارزشیابی آموزشی تشریح شده است.

چرا باید کتاب آموزش و ارزشیابی را بخوانیم؟

کتاب آموزش و ارزشیابی برای کسانی که با مدرسه، کلاس و فرایند یاددهی‌ـ‌یادگیری سروکار دارند، تصویری یکپارچه از سه محور اصلی کار آموزشی ارائه می‌کند: آموزش، یادگیری و ارزشیابی. این اثر نشان می‌دهد که اگر آموزش فقط به انتقال اطلاعات محدود شود و ارزشیابی فقط در پایان و برای نمره‌دادن انجام شود، نه یادگیری عمیق شکل می‌گیرد و نه اهداف تربیتی محقق می‌شود. در بخش آموزش، خواننده با تفاوت آموزش و یادگیری، نقش یادگیری در تغییر رفتار و عملکرد، اهمیت آموزش ترکیبی و اصول طراحی آموزش آشنا می‌شود؛ اصولی که می‌تواند در طراحی کلاس حضوری، مجازی یا ترکیبی به‌کار رود. در بخش ارزشیابی، کتاب آموزش و ارزشیابی کمک می‌کند مفاهیم پراکنده‌ای مانند آزمون، سنجش، اندازه‌گیری و ارزشیابی در ذهن خواننده منظم شود و جای هرکدام در فرایند آموزشی روشن گردد. معرفی رویکردها و الگوهای مختلف ارزشیابی (از تایلر تا سیپ و اسکریون) این امکان را فراهم می‌کند که خواننده فقط به یک نوع آزمون یا یک نگاه نمره‌محور محدود نماند و بداند چگونه می‌توان از ارزشیابی برای تصمیم‌گیری، بهبود برنامه‌درسی، مدیریت مدرسه و حتی ارزیابی عملکرد کارکنان استفاده کرد. بخش ارزشیابی توصیفی در دوره‌ی ابتدایی، برای کسانی که درگیر اجرای این طرح هستند یا می‌خواهند آن را بهتر بفهمند، توضیح می‌دهد که این الگو چه می‌خواهد جایگزین کند، چه اهدافی دارد و چگونه با آموزش‌وپرورش فراگیر، خلاقیت، اعتمادبه‌نفس و بهداشت روانی کلاس پیوند می‌خورد. توجه کتاب به سبک‌های یادگیری، خودارزشیابی، ارزشیابی گروهی، مشاهده‌ای و پروژه‌ای نیز به خواننده نشان می‌دهد که می‌توان ارزشیابی را از قالب آزمون‌های مداد‌ـ‌کاغذی خارج کرد و آن را به ابزاری برای شناخت عمیق‌تر یادگیرندگان و طراحی بهتر آموزش تبدیل کرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب آموزش و ارزشیابی به معلمان دوره‌ی ابتدایی، دبیران دوره‌های بالاتر، مدیران مدارس و کارشناسان آموزشی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال درک عمیق‌تر پیوند آموزش، یادگیری و ارزشیابی هستند. همچنین به دانشجویان رشته‌های علوم تربیتی و برنامه‌ریزی درسی، مربیان دوره‌های ضمن‌خدمت معلمان و افرادی که درگیر طراحی یا اجرای ارزشیابی توصیفی و آموزش‌وپرورش فراگیر هستند پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که می‌خواهند از فضای صرفاً نمره‌محور فاصله بگیرند و به سمت توصیف کیفی پیشرفت و توجه به سبک‌های مختلف یادگیری حرکت کنند.