کتاب ملکات

کتاب ملکات نوشته‌ی حیدر ضیایی اثری است که بر پایه‌ی درس‌ها و تقریرات او در حوزه‌ی «معرفت نفس»، «ملکات نفسانی» و پیوند این مباحث با معاد، برزخ و سیر انسان به‌سوی کمال تنظیم شده است. نشر وصال آوای توحید آن را منتشر کرده است و متن کتاب بر شانه‌ی سنت حکمت متعالیه، آثار علامه حسن‌زاده آملی و دغدغه‌ی نظام‌سازی و تمدن‌سازی دینی استوار است. در مقدمه‌ها و سخن موسسه، جایگاه انسان به‌عنوان خلیفه‌ی الهی، اهمیت خودشناسی برای خداشناسی و نقش معرفت نفس در گشودن «خزائن ملکوت» توضیح داده شده و سپس درس‌ها به‌صورت گام‌به‌گام وارد بحث‌های دقیق‌تری مانند تجسم اعمال، قوه‌ی خیال، خیال منفصل و متصل، تجرد نفس، نبوت، جزا و غذای روح و بدن می‌شوند. این کتاب در قالب سلسله‌دروس «مبانی عقلانی وحیانی» عرضه شده و متن آن حاصل پیاده‌سازی و تنظیم صوت درس‌های ضیایی است که با نظارت او و با هدف قابل‌فهم‌شدن برای عموم، به‌ویژه جوانان، از پیچیدگی‌های سنگین فلسفی کاسته شده است. در عین حال، ارجاع‌های فراوان به آیات قرآن، روایات، نهج‌البلاغه، مثنوی، دیوان علامه حسن‌زاده و تفسیر المیزان نشان می‌دهد که مخاطب با متنی روبه‌رو است که در دل سنت فلسفی و عرفانی شیعه تنفس می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ملکات

کتاب ملکات در چارچوب مجموعه‌ی «سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی» قرار دارد و حیدر ضیایی در آن کوشیده است مباحث معرفت نفس و ملکات نفسانی را بر پایه‌ی حکمت متعالیه و آموزه‌های قرآنی و روایی بازخوانی کند. متن کتاب از یک‌سو به دغدغه‌ای کلان‌تر گره خورده است که در ابتدای اثر با نقل بیانات رهبر انقلاب درباره‌ی «فلسفه‌ی فقه اکبر» و ضرورت امتداد اجتماعی و سیاسی فلسفه‌ی اسلامی طرح شده؛ این‌که فلسفه‌ی اسلامی نباید در سطح ذهنیات مجرد متوقف بماند و باید به دستگاهی برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی تبدیل شود. از سوی دیگر، ساختار عملی کتاب بر درس‌گفتارهایی استوار است که ریشه در سنت درسی علامه حسن‌زاده آملی دارد؛ ضیایی سال‌ها کتاب معرفت نفس او را تدریس کرده و اکنون با اجازه‌ی استاد، درس‌ها را برای طیف گسترده‌تری از مخاطبان بازنویسی کرده است. در مقدمه‌ها، ضمن معرفی جایگاه انسان به‌عنوان آیینه‌ی جمال و جلال الهی و خلیفه‌ی خدا، بر این نکته تأکید شده که «گره اصلی انسان» گره خویشتن است و اگر این گره گشوده شود، راه نیک‌بختی هموار می‌شود. حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربه»، کلمات امیرالمؤمنین درباره‌ی معرفت نفس، و نقل‌های متعدد از غررالحکم، بحارالانوار و میزان‌الحکمه، شالوده‌ی نظری کتاب را می‌سازند. کتاب ملکات در ادامه، وارد بدنه‌ی درسی خود می‌شود و در قالب یازده درس اصلی و چند تنبیه و پرسش‌وپاسخ، مسیر بحث را پیش می‌برد. عناوینی مانند «ملکات نفسانی»، «انشاء نفس»، «قوه‌ی خیال»، «خیال منفصل و متصل»، «تجسم اعمال»، «ظهور و بطون انسانی»، «تمثلات»، «نفس مکتفی»، «جزا نفس عمل» و «غذای روح و بدن» نشان می‌دهد که نویسنده از مباحث پایه‌ای جوهر و عرض، جنس و فصل، و اقسام ادراک آغاز کرده و به‌تدریج به مسائلی مانند عالم خیال، تعبیر و تأویل رؤیا، تکامل برزخی ارواح، کیفیت تمثلات عالم خیالی، تجسم اعمال در برزخ و قیامت، گونه‌های نبوت (تشریعی و انبائی) و نسبت نفس با بدن می‌رسد. در هر درس، پس از طرح مباحث اصلی، بخشی برای «پرسش و پاسخ» و گاهی «منابعی برای مطالعه بیشتر» آمده که پیوند کتاب را با آثار دیگر، به‌ویژه کتاب معرفت نفس علامه حسن‌زاده و تفاسیر روایی و فلسفی، نشان می‌دهد. در فصل‌های مقدماتی نیز رساله‌ی «انسان در عرف عرفان» علامه حسن‌زاده معرفی و خلاصه می‌شود؛ رساله‌ای که در آن، انسانِ حقیقی به‌عنوان موجودی تعریف شده که متصف به اوصاف الهی و شایسته‌ی عنوان «خلیفه‌الله» است. این پیوند میان مباحث نظری معرفت نفس، تمثلات عرفانی و اصول ایقانی برگرفته از قرآن و روایات، شاکله‌ی محتوایی کتاب را شکل داده است.

خلاصه کتاب ملکات

در کتاب ملکات، حیدر ضیایی از نقطه‌ی عزیمت «معرفت نفس» حرکت می‌کند و آن را کلید گشودن خزائن ملکوت و راه اصلی خداشناسی می‌داند. در مقدمه، با استناد به آیات «ولا تکونوا کالذین نسوا الله فأنساهم أنفسهم» و «من عرف نفسه فقد عرف ربه»، نسبت فراموشی خدا و فراموشی خویشتن توضیح داده می‌شود و با استفاده از منطق، عکس نقیض آیه به این صورت خوانده می‌شود که هرکس خود را فراموش نکند، خدا را فراموش نخواهد کرد. نویسنده بر پایه‌ی این مبنا، ارزش معرفت نفس را در چند سطح نشان می‌دهد: نخست، به‌عنوان شریف‌ترین علم، چون موضوع آن نفس ناطقه‌ی انسانی است؛ دوم، به‌عنوان راهی برای اثبات تجرد نفس و در نتیجه اثبات عالم ماورای طبیعت و توحید؛ و سوم، به‌عنوان مقدمه‌ی فهم نسبت مخلوقات با حق تعالی، نسبتی که در آیات و روایات با تعابیری مانند «هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن» و «و هو معکم أین ما کنتم» و در نهج‌البلاغه با جملاتی چون «مع کل شیء لا بمقارنة و غیر کل شیء لا بمزایلة» بیان شده است. در ادامه‌ی کتاب ملکات، بحث به «ملکات نفسانی» و «تجسم اعمال» کشیده می‌شود. ضیایی با تکیه بر درس‌های علامه حسن‌زاده توضیح می‌دهد که افکار، نیت‌ها و اعمال انسان در نفس او آثاری برجا می‌گذارند که با تکرار، به صورت «ملکه» در می‌آیند و همین ملکات مواد و صور برزخی انسان را می‌سازند. ظاهر اعمال در دنیا گذراست، اما باطن آن‌ها پایدار است و در عالم برزخ و قیامت به‌صورت نعمت یا عذاب برای انسان «متمثل» می‌شود. برای تبیین این ایده، نویسنده میان «تمثل» و «تشکل» فرق می‌گذارد: تمثل نوعی ادراک است که به شخص خاصی اختصاص دارد، مانند تمثل جبرئیل برای پیامبر یا مریم، در حالی‌که تشکل، ظهور در شکلی است که همه‌ی حاضران آن را می‌بینند، مانند تشکل جن به صورت حیوان. سپس با استناد به آیات متعدد، نشان داده می‌شود که در قیامت خودِ اعمال دیده می‌شوند نه صرفاً جزای آن‌ها؛ تعابیری مانند «تجد ما عملت من خیر محضرا»، «و وجدوا ما عملوا حاضرا»، «و لا تجزون إلا ما کنتم تعملون» و «فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره» به‌عنوان شواهد قرآنی تجسم اعمال خوانده می‌شوند. روایات نیز این تصویر را تکمیل می‌کنند؛ از روایت حشر ده‌گانه‌ی امت با صورت‌های میمون، خوک، نابینا، مورچه و… تا حدیثی که می‌گوید سروری که در دل مؤمنان وارد می‌شود، در برزخ و قیامت به صورت موجودی مونس و بشارت‌دهنده مجسم می‌شود. در بخش‌های بعدی، کتاب به قوه‌ی خیال، خیال منفصل و متصل، حقیقت رؤیای صادقه و تعبیر خواب، تکامل برزخی ارواح، تمثلات اهل سلوک، گونه‌های نبوت (تشریعی و انبائی) و جایگاه نفس مکتفی می‌پردازد و در پایان، با طرح «اصول ایقانی» برگرفته از قرآن و روایات، می‌کوشد تصویری منسجم از نسبت نفس، ملکات، دنیا، برزخ و آخرت ارائه کند.

چرا باید کتاب ملکات را بخوانیم؟

کتاب ملکات برای کسانی که به‌دنبال فهم عمیق‌تری از انسان، نفس و سرنوشت پس از مرگ هستند، متنی است که این مباحث را در پیوند با قرآن، روایات و حکمت متعالیه کنار هم می‌نشاند. نویسنده به‌جای طرح صرفاً نظری مفاهیم، نشان داده است که چگونه هر فکر و رفتار، در نفس اثر می‌گذارد و به ملکه‌ای تبدیل می‌شود که در برزخ و قیامت به‌صورت نعمت یا عذاب مجسم خواهد شد؛ این نگاه، اخلاق و عمل روزمره را به افقی غیبی متصل می‌کند و معنای تازه‌ای به مسئولیت فردی می‌دهد. تمایز دقیق میان تمثل و تشکل، توضیح اقسام رؤیا و تعبیر، و خوانش آیات قیامت بر اساس تجسم اعمال، به خواننده کمک می‌کند بسیاری از پرسش‌ها و شبهات درباره‌ی معاد، جهنم، بهشت و عدالت الهی را در چارچوبی عقلانی و در عین حال متکی بر متن دینی بازبینی کند. از سوی دیگر، پیوند مستمر کتاب با آثار و درس‌های علامه حسن‌زاده آملی و اشاره به رساله‌ی انسان در عرف عرفان، امکان آشنایی با یک سنت زنده‌ی فلسفی و عرفانی را فراهم کرده است، اما متن به‌گونه‌ای تنظیم شده که مخاطبِ آشنا نبودن با مباحث سنگین فلسفی نیز بتواند با آن همراه شود. ساختار درسی، وجود بخش‌های پرسش‌وپاسخ و معرفی منابع تکمیلی، این امکان را می‌دهد که کتاب هم به‌عنوان متن خودآموز و هم به‌عنوان متن درسی در حلقه‌های مطالعاتی و کلاس‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و طلاب علاقه‌مند به فلسفه‌ی اسلامی و عرفان، پژوهشگران الهیات و معارف اسلامی، و کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی نفس، برزخ، معاد، تجسم اعمال و معنای اخلاق دینی هستند پیشنهاد می‌شود. همچنین به جوانانی که با آثار علامه حسن‌زاده آملی آشنا شده‌اند و به‌دنبال متنی ساده‌تر برای ورود به مباحث معرفت نفس و ملکات نفسانی هستند، می‌توان این کتاب را توصیه کرد.