کتاب ماتریالیسم

کتاب ماتریالیسم (سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی ۸) نوشته‌ی حیدر ضیایی است که محمدرضا حیدری نقدعلی تحقیق و نگارش آن را برعهده داشته و نشر وصال آوای توحید آن را منتشر کرده است. این کتاب متن منقح و تنظیم‌شده‌ی مجموعه‌ای از درس‌ها در حوزه‌ی فلسفه‌ی اسلامی، معرفت نفس و نقد مبانی مادی‌گرایی است که در فضای حوزوی و با تکیه‌بر میراث حکمت متعالیه و آموزه‌های علامه حسن‌زاده آملی شکل گرفته است. در مقدمه‌ی موسسه و نویسنده، جایگاه انسان به‌عنوان خلیفه‌ی الهی، اهمیت معرفت نفس به‌عنوان کلید گشودن خزائن ملکوت و نسبت خودشناسی و خداشناسی توضیح داده شده و سپس کتاب در قالب دروس پیوسته وارد بحث‌های فلسفی می‌شود. ساختار اثر درس‌محور است و هر درس با هدفی آموزشی طراحی شده تا خواننده به‌تدریج از مباحث مقدماتی درباره‌ی ماده، جسم، جزء لایتجزی و پیوستگی و گسستگی اجسام، به مباحث عمیق‌تری مانند تجرد نفس، مراتب وجود و نسبت عالم امکان با حق تعالی برسد. در تنظیم این اثر تصریح شده که متن، تقریر و شرح درس‌های حیدر ضیایی بر کتاب معرفت نفس علامه حسن‌زاده است و برای دسترسی بیشتر به‌ویژه برای جوانان، از اصطلاحات و برهان‌های بسیار پیچیده‌ی فلسفی تا حد امکان کاسته شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ماتریالیسم

کتاب ماتریالیسم اثری از حیدر ضیایی است که در قالب «سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی» تنظیم شده و به‌طور گام‌به‌گام به تبیین مبانی فلسفی لازم برای نقد مادی‌گرایی می‌پردازد. در مقدمه‌ی موسسه آوای توحید، جایگاه انسان در قرآن و عترت، محوریت معرفت نفس و نقش انسان به‌عنوان آینه‌ی جمال و جلال الهی طرح شده و سپس با نقل گسترده‌ای از آیات و روایات، ارزش خودشناسی و نسبت آن با خداشناسی توضیح داده شده است. در ادامه، مقدمه‌ی مؤلف، با استناد به آیات سوره‌ی حشر و احادیثی مانند «من عرف نفسه فقد عرف ربه» و «معرفه النفس آنفع المعارف» نشان می‌دهد که چرا معرفت نفس در سنت حکمت و عرفان اسلامی، راه اصلی عبور از ظاهر مادی عالم و رسیدن به توحید دانسته شده است. کتاب ماتریالیسم در این بستر، به‌جای ورود مستقیم و صرفاً انتقادی به مکاتب مادی، ابتدا زیرساخت‌های فلسفی لازم را می‌سازد: تعریف ماده و هیولی، تبیین مراتب وجود، توضیح نسبت علت و معلول، و نشان‌دادن این‌که چگونه پذیرش تجرد نفس و مراتب غیرمادی هستی، بنیان مادی‌گرایی را سست می‌کند. کتاب ماتریالیسم در چندین درس پیوسته تنظیم شده است؛ از جمله «درس اول: خصوصیات موجود مادی و ماده»، «درس دوم: تفاوت نظریه‌ی ذیمقراطیس با نظریه‌ی مثبتین جزء»، «درس سوم: نقطه، خط و سطح فلسفی؛ معقولات ثانیه فلسفی؛ تصرفات نفس» و «درس چهارم: یکسانی طبیعت و گوناگونی اجسام». در هر درس، ابتدا هدف آموزشی مشخص می‌شود؛ مثلاً در درس اول از خواننده انتظار می‌رود بتواند خصوصیت موجود مادی، اقسام ماده و مرتبه‌ی وجودی ماده‌ی اولی را توضیح دهد و نسبت غذا و مغتذی را بفهمد. سپس متن درس با تعریف‌های دقیق فلسفی (مانند هیولای اولی و ثانی، صورت جسمیه، صورت نوعیه، تناهی ابعاد، مزاج و امتزاج) پیش می‌رود و در پایان، سؤالاتی برای مرور و منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر معرفی می‌شود. کتاب ماتریالیسم در عین وفاداری به سنت حکمت متعالیه و استفاده‌ی گسترده از آثار ملاصدرا، علامه طباطبایی، مطهری و دیگران، به‌طور خاص بر میراث علامه حسن‌زاده آملی و کتاب معرفت نفس او تکیه کرده است و بسیاری از مثال‌ها، اشعار و نکته‌ها مستقیماً از درس‌ها و نوشته‌های ایشان نقل شده است. در حاشیه‌ی مباحث نظری، به نمونه‌هایی از سلوک عملی و قوّت نفس در زندگی عالمان نیز اشاره شده تا پیوند میان بحث فلسفی و تجربه‌ی زیسته‌ی اهل معرفت روشن شود.

خلاصه کتاب ماتریالیسم

در کتاب ماتریالیسم محور اصلی بحث، نشان‌دادن محدودیت نگاه مادی‌گرایانه به انسان و عالم از درون دستگاه فلسفه‌ی اسلامی است. متن از این نکته آغاز می‌کند که انسان در قرآن و روایات، خلیفه‌ی الهی و آیینه‌ی تمام‌نمای اسماء و صفات حق معرفی شده و اصل و ریشه‌ی او «معرفت ربوبی» است. بر این اساس، اگر انسان به معرفت نفس نرسد، از حقیقت خود و از راه اصلی خداشناسی غافل می‌ماند. آیات سوره‌ی حشر و احادیثی مانند «من عرف نفسه فقد عرف ربه» و «اعلمکم بنفسه اعلمکم بربه» به‌عنوان شواهدی آورده شده‌اند که نشان می‌دهند فراموشی خدا با فراموشی خویشتن گره خورده است و بالعکس. در ادامه، کتاب ماتریالیسم برای نقد مبنایی مادی‌گرایی، ابتدا ماهیت «ماده» و «موجود مادی» را روشن می‌کند. موجود مادی موجودی معرفی شده که با حواس ظاهری ادراک می‌شود، دارای ابعاد سه‌گانه‌ی طول، عرض و عمق است و به‌سبب تناهی ابعاد، شکل دارد. سپس مفهوم «ماده» یا «هیولا» در دو سطح توضیح داده می‌شود: هیولای اولی که اصل جسم و نازل‌ترین مرتبه‌ی وجود است و صرف قوه و پذیرش به‌شمار می‌آید، و هیولای ثانی که هر موجود مادیِ محقق، نسبت به صورت بعدی خود دارد؛ مانند چوب نسبت به در، یا نطفه نسبت به علقه و مضغه. از این‌جا، بحث به سنخیت غذا و مغتذی می‌رسد: هر موجودی غذای متناسب با سنخ خود می‌طلبد؛ بدن مادی غذای مادی و نفس مجرد غذای علمی و معنوی. این تمایز، مقدمه‌ای است برای اثبات دو بعدی‌بودن حقیقت انسان و نابسندگی تبیین صرفاً مادی. بخش دیگری از کتاب ماتریالیسم به بررسی نظریه‌ی ذیمقراطیس درباره‌ی اجزای صغار صلبه و مقایسه‌ی آن با دیدگاه مثبتین جزء (قائلان به جزء لایتجزی) اختصاص دارد. ذیمقراطیس عالم را متشکل از ذرات ریز دارای بعد می‌دانست که در فضایی نامتناهی پراکنده‌اند و با ترکیب تصادفی آن‌ها، اجسام پدید می‌آیند. متن نشان می‌دهد که این دیدگاه از یک‌سو با نظریه‌ی جزء لایتجزی متکلمان تفاوت دارد، چون ذرات ذیمقراطیسی عقلاً و وهماً قابل تقسیم‌اند، و از سوی دیگر با تحلیل فلسفی جسم و تداخل اجسام ناسازگار است. در این مسیر، مفاهیم «کسر، قطع، وهم، فرض» در باب تقسیم، و نیز تمایز نقطه، خط و سطح فلسفی از نقطه و خطِ رسم‌شده روی کاغذ توضیح داده می‌شود. سپس با طرح معقولات ثانیه‌ی فلسفی (مانند امکان، وحدت، علیت) و نقش آن‌ها در فهم نسبت عالم امکان با حق تعالی، راه برای پذیرش مراتب غیرمادی وجود باز می‌شود. در فصل‌های بعدی، کتاب ماتریالیسم به ارزش معرفت نفس و دشواری تبیین نسبت موجودات با خدا می‌پردازد. آیات «هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن»، «و هو معکم این ما کنتم»، «نحن اقرب الیه من حبل الورید» و خطبه‌های نهج‌البلاغه درباره‌ی «مع کل شیء لا بمقارنة و غیر کل شیء لا بمزایلة» نقل می‌شوند تا نشان داده شود که نسبت خالق و مخلوق نه به‌صورت حلول و اتحاد است و نه جدایی و بیگانگی. برای تقریب ذهن، مثال‌هایی مانند نسبت موج و دریا، نم و دریا و در نهایت نسبت قوای نفس با نفس ناطقه طرح می‌شود؛ قوایی که هرکدام به اندازه‌ی ظرفیت خود، حضور نفس را نشان می‌دهند. از این‌جا، کتاب به این نتیجه می‌رسد که معرفت نفس، راهی است برای فهم این نسبت و عبور از تنگنای نگاه مادی‌گرایانه که وجود را در سطح جسم و خواص آن متوقف می‌کند.

چرا باید کتاب ماتریالیسم را بخوانیم؟

کتاب ماتریالیسم برای کسانی که به‌دنبال فهمی عمیق‌تر از نقد مادی‌گرایی در چارچوب حکمت اسلامی هستند، یک مسیر آموزشی مرحله‌به‌مرحله فراهم کرده است. به‌جای ردّ شعاری مکاتب مادی، متن از تعریف دقیق ماده، جسم، هیولا، صورت و مراتب وجود آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه پذیرش صرفِ موجود مادی، با داده‌های درونی انسان درباره‌ی آگاهی، اراده و معرفت نفس سازگار نیست. خواننده در خلال درس‌ها با مفاهیم کلیدی فلسفه‌ی اسلامی مانند هیولای اولی و ثانی، صورت جسمیه و نوعیه، تناهی ابعاد، مزاج و امتزاج، معقولات ثانیه‌ی فلسفی و نسبت علت و معلول آشنا می‌شود و می‌بیند که این مفاهیم چگونه در نقد مبانی ماتریالیسم به‌کار گرفته شده‌اند. ویژگی دیگر کتاب ماتریالیسم پیوند دائمی بحث نظری با آیات و روایات و تجربه‌ی اهل معرفت است. متن تنها به استدلال عقلی اکتفا نکرده بلکه با استناد به قرآن، نهج‌البلاغه و احادیث معرفت نفس، جایگاه انسان را فراتر از یک موجود صرفاً مادی نشان داده است. نقل نمونه‌هایی از زندگی عالمانی مانند علامه حسن‌زاده آملی و سید احمد خوانساری، برای نشان‌دادن امکان قوّت نفس و تصرف در بدن و عالم، به خواننده کمک می‌کند تا نسبت میان مباحث فلسفی و سلوک عملی را بهتر درک کند. ساختار درس‌محور، سؤالات پایانی و معرفی منابع تکمیلی نیز این امکان را می‌دهد که کتاب هم به‌عنوان متن درسی و هم برای مطالعه‌ی فردی مورد استفاده قرار گیرد و خواننده به‌تدریج زبان و منطق حکمت متعالیه را در مواجهه با مادی‌گرایی فراگیرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ماتریالیسم به دانشجویان و طلاب علاقه‌مند به فلسفه‌ی اسلامی، کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی مادی‌بودن یا مجردبودن نفس و حقیقت انسان هستند، و مخاطبانی که می‌خواهند نقد مادی‌گرایی را در قالب برهان‌های فلسفی و با تکیه‌بر میراث حکمت متعالیه دنبال کنند پیشنهاد می‌شود. همچنین به پژوهشگران حوزه‌ی معرفت نفس و الهیات فلسفی که به‌دنبال متنی درس‌محور و متکی بر آثار علامه حسن‌زاده آملی هستند توصیه می‌شود.